«Eztabaida despolitizatu eta lasaia egiten bada, inork ez du erraustegia defendatuko»

69.000 haur eta 201 eskola daude Zubietan aurreikusitako erraustegiaren eragin eremuan. Gurasoek bi toxikotasun garbitu nahi dituzte: kimiko eta politikoak.

Guraso eta senideen mugimendu bat da GuraSOS. Kezkatuta daude Zubietan erraustegi bat egiteko asmoa dagoelako eta horrek eragina izan dezakeelako umeengan. Ez diote irtenbiderik ikusten gaur egungo blokeen arteko liskarrari. Eta azpiegitura kaltegarria ez dela bermatzerik ez dagoenez, ez dute egiterik nahi. Alternatiba zein den? Argi dute: adostasuna.

Eztabaida prozesu bat behar dela defendatzen duzue. Zer-nolakoa?

Joseba Belaustegi: Informazioa zabaldu behar da, hitz egin, jakin... Informazio oso gutxi dagoelako. Eta eztabaida lasaia bultzatu behar da gizartean. Gaia despolitizatu, gizarteratu berriro, eta hortik abiatuta arduradun politikoei hondakinen arazoa konpontzea proposatu. Ez da erraza, baina, adostasun horretan oinarrituta, denak elkarrekin norabide berean joanez, posible dela uste dugu, erraustegirik egin gabe.

Joxemari Izeta: Gaia hain politizatua egon denez, guraso askok deskonektatu egin genuen. Eta GuraSOSek arrakasta badauka da une berri bat zabaldu delako eta despolitizatuz berriro konektatu nahi dugulako gaiarekin. Agintean daudenek onartzen badute politizatu izanak ez duela ekarri behar bezalako eztabaida sakonik eta kutsu hori alde batera uzteko gai badira, orduan planteatuko da gaia zintzoki. Aukera bikoitza zabaltzen da: bata politikariak gizartera begira jartzeko eta bestea gizarteari hain inportanteak diren gaietan zuzenean parte hartzeko aukera emateko.

J. B: Aukera esaten du Joxemarik; nik ardura gehituko nioke. Gizartearen parte garenok ardurak ditugu eta horien jabe egin behar dugu. Guraso bezala ez dugu denbora asko, baina pauso bat eman dugu, ardurak hartzen ari gara eta hori oso positiboa da. Hori da bidea, gizarteak zuzenki parte har dezala. Nola bideratu diezaiokezu zure eta zure haurren osasunaren gaineko ardura beste inori? Zure ardura da. Heldutasuna behar da; Euskal Herrian oso leialak gara bozkatzen dugun alderdiarekiko, oso erraz lerrokatzen gara, baina alderdiak iritzi bat eduki dezake gai bati buruz eta guk beste bat, eta hori ez da txarra, lasai-lasai adierazi eta normaltasunez hartu behar dugu. Horregatik, guretzat ez du balio «jendeak hau bozkatu du» esateak, jendeak alderdi bat bozkatu baitu eta ez mandatu zehatz bat.

J. I: Gizartearen behar batekin konektatzen ez badu, ekimenak ez du aurrera egiten. Beraz, esan dezakegu gizarteak berak sortu duela, behar bat zegoelako, itzalean zegoena. Baldintzak egon direnean agertu da, orain onddoak aterako diren bezala. Bestela Donostian egin zen ekainaren 19ko desfilea ez zen gertatuko, ez da sortzen halako olatu bat Kontxan ez badago barruan indarrik.

Ideologia desberdinetako pertsonak zaudete, hortaz, GuraSOSen elkartuta?

J. B: GuraSOS guztiok eroso egoteko etxea izatea nahi dugu, nahiz eta bakoitzak hondakinen kudeaketari buruz bere hautua egin. Lortu dugula uste dut. Gainera, ez zaigu batere kostatu, ez dugu liskar bat ere eduki. Hori da harrigarriena. Elkartasuna oso naturala eta erraza izan da.

J. I: Segur aski planteamendua oso sinplea delako: osasunaren defentsa, guztiona, haurrena batik bat. Bakoitzak bere ekarpenak egingo ditu, baina denak ontzi berera joango dira.

J. B: Jendeak, babesaz gain, adostasuna nahi du. Eta aukera ikusten du. Zailtasuna ere bai, paradigma aldatu behar delako, egoera batetik guztiz kontrako batera pasatuz, baina denok eskutik joanez gero jendeak badaki egingo dela. Gizartea, jendea, eskutik jarri gara, denok batera. Posible dela frogatu dugu eta gauza bera egiteko eskatuko diegu politikariei. Horretarako, Gipuzkoako Foru Aldundiarekin elkartzekoak gara [joan den astean], eta Batzarretako talde guztiei ere eskatu diegu bilera.

J. I: Politikariak diren heinean adostasunak bilatzeko eskatu behar zaie, ez desberdintasunak markatzeko, hori egiten dutelako azken batean. Gizartean gai honen aurrean lidergoa hartu beharko lukete adostasun batera iristeko. Eta horrela planteatzen badute, agian denok izango gara garaile. Liskar bezala planteatzen badute, berriz, segur aski denok izango gara galtzaile. Paradigma aldaketak denok irabazle izan gaitezkeen eztabaida guneak sortzea ere eskatzen du.

Baina lortuko da interes ekonomikoen gainetik osasuna jartzea?

J. B: Gizartearen erronka bat da hori. Oraingoz esperantza izateko motiboak badaude eta ikusiko dugu. Planteamendu berria da, sinplea baina gordina. Batzuetan erabaki egin behar da eta guk osasuna lehenetsi behar dela esaten dugu. Gure manifestua sinatzen duenak osasuna lehenestea eskatzen du interes ekonomiko eta politikoen gainetik. Lortuko den? Guk baietz pentsatzen dugu, abagune ona delako: erraustegiaren proiektua ez da oraindik abiatu, eta bestetik, Gipuzkoako Hiri Hondakinen Kudeaketa Plan Orokorra oraintxe bukatuko da eta berria egin behar da. Orain arte eztabaida ez da termino hauetan egin eta egiteko eskatzen dugu. Badirudi Foru Aldundia hasiera batean prest azaldu dela. Horrela bada uste dugu eztabaida horretan bai aterako dela interes ekonomikoen gainetik osasuna lehenesteko irizpidea.

Etsipenik sumatu duzue jendearen artean?

J. B: Bai, jendea pixka bat etsita ikusi dugu pentsatzen duelako interes ekonomikoek dena ahal dutela. Bada, guk horren aurrean jartzen dugu gurasoek, animalia espezie guztietakoek, erakutsi dutela beren haurrak edo espeziea mantentzeko edozertarako gai direla eta sekulako indarra daukatela. Guk naturaren indar hori guztia ordezkatu nahi dugu, eta ziur gaude interes ekonomikoen gainetik gailenduko dela gizartea, espeziea bera babestu behar duelako. Naturaren eta interes ekonomikoen arteko talka da, eta guk pentsatzen dugu naturak, gure espezieak irabaziko duela. Horretarako bultzada da gurasoen indarra, naturala, gure haurrak babestekoa.

J. I: Segur aski haurrak jarri ditugunean eztabaidaren erdigunean guraso askok zentzu natural horregatik konektatu dute.

Politikariek zer irabaz dezakete adostasunarekin?

J. B: Prestigioa. Gizartearen aurrean galtzen ari diren sinesgarritasuna berreskuratzeko eta jendearekin konektatzeko aukera ona dute. Frogatzeko gai direla lehiatik kanpo aritzeko, jendeak beren interesen arabera jarduten dutela ikusten baitu. Erakutsi dezatela badakitela batzuetan beren lehentasun batzuei uko egiten denen onuraren alde. Hori frogatzen badute irabazi egingo dute. Gure hitzaldietan, zeintzuk garen azaltzen dugunean, esaten dugu hau bukatzerakoan jende guztiak hasieran bozkatzen zuen alderdia bozkatzen jarraitzea nahi dugula. Gure nahia ez da inork bere botoa aldatzea.

Nahiz eta umerik ez izan bat egin daiteke zuekin, ezta?

J. I: Afrikar esaera zahar batek dio haur bat hezteko leinu oso bat behar dela. Zentzu horretan denok gara guraso, haurrenganako ardura azaltzen dugun guztiok. Osaba-izeba asko daude elkartean, aitona-amona ugari...

Elkarte gisa antolatuta zaudete. Zein da funtzionamendua?

J. B: Autonomia eta independentzia ditugu ‘arau’ eta horretarako ez diogu inori diru laguntzarik eskatuko. Bazkide bakoitzak 50 euro jarri ditugu. Gutxi gorabehera ehunen bat kide izango gara. Bestetik, auzolanean antolatzen gara. Bakoitzak dakiena egiten du. Webgune bat egin du analista informatikoa den guraso kubatar batek; diseinu grafiko guztia 8-9 hilabeteko haurdun zegoen eta umea oraintxe eduki duen ama argentinar batek egin du musu-truk; legelaria ni neu naiz; eskulanetan trebea denak tximinia bat egin du; prentsa arduraduna ama bat da; ikerketa medikoak ama biologo batek egin ditu; aita bat ingeniaria da; irakasleak ere badira, medikuak... Funtzionamendua da bilera ahalik eta gutxien egitea, gurasoak garelako. WhatsApp adiktu bihurtu gara, eta webgunea eta sare sozialak ere baliatzen ditugu.

Ekimen juridiko bat abiatu duzue. Azaldu zertan datzan.

J. B: Giza eskubide batetik abiatzen da: hauteskundeetan ordezkariak aukeratzeaz gain, politikan zuzenki parte hartzeko dugun eskubidetik. Foru erabakietan parte-hartzea nolakoa izango den zehazten duen arau bat dago Gipuzkoan. Bertan aukera ematen zaigu gu bezalako elkarteei eztabaida abia dadila eskatzeko. Eta hori egin dugu, hondakinen kudeaketa orokorra, erraustegia barne, eztabaidatzen hasteko eskatu. Horrek esan nahi du plan berria erabaki arte, eztabaida egiten den bitartean, erraustegiari uko egingo zaiola. Gure ekimena pixka bat zailtzen duena da batzuetan esaten dutela erabakia hartuta dagoela. Bai, 2002an hartu zen. Baina hartuta dagoela ulertuko balitz ere, foru arauak aukera ematen du eztabaida prozesua abia dadila eskatzeko erabakitako politika publiko bati buruz, adibidez erraustegiari buruz, oraindik gauzatu gabe dagoelako. Eskaera hori onartzeko bi baldintza bete behar dira: gizartean gaiarekiko eztabaida soziala berpiztea edo aurreikusi ezin zen tamaina hartzea; eta proiektua bera nabarmen aldatzea. Bi baldintzak betetzen direla uste dugu. Hondakinekiko gipuzkoarren ohiturak asko aldatu dira.

Zer erantzun dizue Aldundiak?

J. B: Hilabeteko epea dauka eztabaida irekiko den ala ez erantzuteko. Partzuergoaren bilera bat deitu du, lizitazioa irekitzeko, uztailaren 28rako. Publikoki eztabaida irekitzeko prest dagoela adierazi du, erraustegia egin ala ez barne hartuta, baina argitu du horrek ez duela esan nahi proiektua gelditu behar denik. Guk hori ez dugu bateragarri ikusten, ezin delako eskatzen dugun eztabaida sakon eta lasaia egin paraleloki proiektua aurrera badoa. Baina 28koa ez dugu beren behin betiko planteamendu bezala hartzen. Hemendik 28ra egun batzuk daude eta itxaropena daukagu behintzat aurre adostasuna lortzeko bi puntutan: eztabaida has dezagun, azkar egin dezagun; eta lasaitasuna bermatzeko, eztabaida egin bitartean alde batera utz dezagun erraustegia. Udazken honetan jokatuko dira baza inportanteak.

Bi hilabeteko bide oparoa egin duzue.

J. B: Maiatzaren 7an hasi ginen. Aurkezpen ekitaldia egin genuen Lasarte-Orian; manifestu bat osatu dugu eta 15.000 atxikimendutik gora lortu ditugu; Orona-Ideon jardunaldi bat antolatu genuen; babes hesia edo desfilea egin genuen Donostian; eta azkenik ekimen juridikoa. Dena bi hilabetean, gogo, ilusio, behar eta indar handia dugulako.

J. I: Eta gizartearen aldetik erantzun ona jasotzen ari garelako. Potentzial handi bat dagoela sumatzen dugu eta bideratu egin behar da.

Eta potentzial handiagoa egon daiteke informazioa zabaltzen bada, ezta?

J. B: Eztabaida guk esaten dugun terminoetan ematen bada inork ez du publikoki defendatuko erraustegi bat egin behar dela. Argi daukagu. Arrisku erreal batzuk daude eta aukera badago hondakinen arazoa konpontzeko erraustegirik gabe bide hori hartu behar da. Pedro Gorrotxategi Euskadiko Pediatren Elkarteko lehendakariak hori bera esan zuen 2004an. Gure esku dago arrisku bat gehiago jartzea edo ez.

Zein arrisku nagusi ditu erraustegiak?

J. B: Hondakin guztiak erretzen dira bertan. Adibidez, lohiak. Hauek merkurioa eta uretatik datorren edozein metal astun jasotzen dute. Ordenagailu eramangarrien estaldura ere erretzen da, katalogatu gabe dauden material berriekin egina. Jakina da hauek minbizia eragin dezaketela. Produktu kimiko eta plastiko berri pila bat daude oraindik azterketarik eta emisio neurririk ez dutenak, eta dena erretzen da. Ezin da jakin zer erretzen den egunero produktu berriak sortzen direlako.

Jendeak pentsa dezake toxikoak direla, bai, baina ez dela hainbertzerako...

J. I: Hedabide batzuetan aldeko zientzialariak agertzen dira eta horrek pentsarazten ahal du batzuk kontra daudela baina beste batzuk alde. Eztabaidan zintzotasuna eskatzen dugu, edonork esan dezakeelako ikerketa serioetan oinarritu gabe ez dela hain arriskutsua. Zientzia ere erabiltzen ari gara manipulatzeko, eta guk eztabaida patxadatsu horretan nahi duguna da egin diren ikerketak, aldekoak eta kontrakoak, aurrez aurre jarri eta hausnarketa serio eta neutral bat egin.

J. B: Hori ez da berria. Tabakoarekin gertatu zen, baita amiantoarekin ere. 1939an Osasunaren Mundu Erakundeak jada esaten zuen minbizia sor zezakeela, eta Estatu espainolean 2004an debekatu zen. Guraso batzuen kezka zera da: hemendik hamar urtera norbaitek esango digu baietz, erraustegia minbizi eragile dela? Ez dugu kezka eta beldur hori nahi. Kezkatzeko motibo nahikoa dago ez egiteko. Ez dugu arriskua gauzatzerik nahi. Arriskua nahikoa da babesteko.

J. I: Gainera, beste gauza asko egin daitezke.

J. B: Zein izango den sistemarik onena? Denen adostasuna lortzen duena.

Erraustegiak bereziki kaltetuko lituzke umeak?

J. B: 69.000 haur eta 201 eskola daude eragin eremuan. Badira azterketak azaltzen dutenak kutsadura handiagoa dela haurrengan kalean asko ibiltzen direlako eta kontaktu handia dutelako lurrarekin.

Zein pauso emanen dituzue hurrena?

J. B: Hainbeste gauza egin ditugu hain denbora gutxian eta ez dugu denborarik izan herrietara hurbiltzeko. Pixkanaka ari gara deitzen diguten lekuetan hitzaldiak ematen. Gure asmoa da uda aprobetxatzea herrietan GuraSOS taldeak sortzeko eta jendea gonbidatzen dugu filosofia honekin bat egiten badu animatzera. Zubietaren inguruko herrietatik zabaltzen ari da mugimendua. Kurtso hasieran beste urrats bat egingo dugu atxikimendu, mugimendu sozial eta beste ekimenekin. Bigarren bultzada eman nahi dugu. Abiatu baino ez gara egin.