Artikoaren kontrola lortzea, potentzien egungo estrategien ardatz

Klima aldaketak, baliabide naturalen eskaerak eta potentzia handien arteko lehiak Artikoa munduko ardatz geopolitiko bilakatu dute. Segurtasuna, gobernantza eta bizimodu indigena etengabeko elkarreraginean dauden eskualdean, ikusteke dago etorkizuna lehiaren edo adostasunaren gainean eraikiko den.

Geografia historiaren agertokia aztertzen duen zientzia da». Horrela saiatu zen Immanuel Kant Lurraren gainazalaren konfigurazioak gizateriaren bilakaeran duen garrantzia azpimarratzen. Hamarkadetan zehar plaza publikotik aldenduta eta ikuspegi soziologiko, politiko edo ekonomikoetan oinarritutako tesiek baztertuta egon ondoren, geografia berriro itzuli da nazioarteko agendaren lehen lerrora. Itogune estrategikoak, urruneko uharteak, itsas kanal giltzarrien kontrola edo lurraldeen erreklamazio geoestrategikoak dira gaur egungo realpolitik-aren adierazle. Donald Trump boterera itzultzearekin lotu bada ere, ikuspegi hori funtsezkoa izan da Vladimir Putinentzat ere. Azken batean, Errusiaren kokapen geografikoak inguruan duen guztia, zeharkatzen duen guztia edo gainetik igarotzen den guztia kontuan hartzera behartzen du Putin ere.

Ikuspegi berritu horrek, ukigarria eta gizakiaren ekintzak nekez alda dezakeena lehenesteko joerak, «mundu berri» baten ateak irekitzen dituela dirudi -bere garaian Amerika kontinentea izan zen bezala-. Bada, munduko buruzagiek, desiraren eta kezkaren artean, Planetako eskualderik ezezagunenetako baten etorkizunari begiratzen diote: Artikoari.

Gerra Hotzean eremu giltzarri izan zen, bertatik igaro beharko bailirateke buru-nuklearrak Sobietar Batasunera edo Ameriketako Estatu Batuetara iritsi aurretik. Hala ere, hamarkadetan zehar gutxi izan dira eskualde urrun horretan boterea hedatzeko benetako ahalegina egin duten liderrak. Urte osoan zehar tenperatura oso baxuak ditu -neguan -43 eta -26 gradu artean, batez beste -34 gradu; udan, berriz, 0 gradu inguru-, eta hori oztopo handiegia izan da potentzia handientzat. Urtearen zati handi batean izoztuta egonik, nabigaziorako desegokiak diren urek ere gobernuak eta multinazionalak urrundu dituzte Errusia, Kanada, Norvegia, Danimarka (Groenlandia) eta AEBko kostaldeetatik. Baina egoera aldatzen ari da.

Klima aldaketaren ondorioz, eskualdearen bira geopolitikoa nabarmena da. Tenperaturen igoera izotz-urtzea azkartzen eta bankisa murrizten ari da -eskualde polarretan itsasoko ura izoztean sortzen den izotz flotatzailea-. Horrek Artikoa gero eta eskuragarriago bihurtzen du. 2019ko udaberria eta uda, 1979az geroztik beroenetakoak izan ziren, eta ekaineko eta abuztuko batez besteko tenperaturak 3 eta 4 gradu zentigradura arte igo ziren. Zientzialariek ez dute baztertzen etorkizunean uda garaian Artikoa izotzik gabe geratzea. Berotze atmosferikoak udaberriko elur-geruza murrizten du eta udazkeneko elurraren hedadura eta iraupena laburtzen.

Aldi berean, Artikoa aukera ekonomiko gero eta handiagoen eremu bihurtzen ari da, baliabide naturalen ustiapenagatik: mineral estrategikoak, gasa eta oraindik erauzi gabeko petrolioa. Kalkuluen arabera, munduan aurkitu gabeko petrolioaren %13, gas naturalaren %30, diamanteen %26,8, paladioaren %40, platinoaren %15, kobaltoaren %11, nikelen %10,6, tungstenoaren %9, zinkaren %8, kobrearen %3,8, urrearen %3,2, burdinaren %2,3 eta ikatzaren %2,1 Artikoan egon liteke.

Orain arte, eta oraingoz, Errusiaren presentzia nagusitu da eskualdean. Kostalde artiko luzeena du, eta base militarrek, portuek eta batez ere 40-50 izotz-hauslez osatutako flotak -AEBk hiru besterik ez ditu- «etorkizuneko itsasoaren» benetako agintari bihurtzen dute munduko herrialderik handiena. Hala ere, beste herri batzuek ere gero eta interes handiagoa dute eskualdean; horren adibide dira AEBko presidente Trumpek Groenlandiari gainean adierazitako asmoak.

«Mundu berri» baten promesa aurrekoa sostengatu zuen ekosistemaren suntsipenean oinarritu daitekeela dirudi. Artikotik zehar ireki litekeen itsasbideak Asiaren eta Europaren arteko garraio-denbora 40 egunetik 18-20 egunera murritz lezake, Suezko kanalaren aldean astebete baino gehiago aurreztuz. “Zetaren bide polarrak” distantziak 4.000 itsas milia arte laburtuko lituzke. Aurkitu eta erauzteko dauden baliabide naturaletatik harago, Artikoa jada ez da etorkizuneko auzia soilik, baizik eta potentzia handien segurtasun nazionaleko egungo estrategien parte. Orain ikusteko dago lurraldearen kudeaketa edo kontrola lankidetza bidez egingo den ala indarraren legearen arabera.

Izozte globalaren atzerakada

Kristobal Kolon izan bazen gaizki izendatutako 1492ko “mundu berriaren” protagonista nagusia, Artikoaren kasuan, Errege-erregina Katolikoak bazterrean geratzen dira eta zientzialariak sartzen dira jokoan: klima aldaketak zehaztuko du eskualdearen eta munduaren bilakaera.

Aipatutako berotzeak lurraldearen balio geoestrategikoa areagotzen du. Azken hamarkadetako satelite bidezko irudiek izotz-geruza artikoaren murrizketa nabarmena erakusten dute. Zientzialari batzuek diote baliabide naturalen ustiapenak Artikoaren izotz-urtzea bizkortuko duela eta, ondorioz, haren garrantzia areagotu egingo dela. Ondorioak ez dira eskualdera mugatuko: Maldivak, Bangladesh edo Herbehereak bezalako lurraldeek itsas mailaren igoera pairatuko dute, uholdeak eguneroko arazo bihurtuz.

Artikoan, berotze hori “albedo efektua” deritzon fenomenoan islatzen da. Gainazalek eguzki-argia islatzeko duten gaitasunari egiten dio erreferentzia. Gainazal argiek energia handi bat atmosferara itzultzen dute (albedo altua); ilunek, berriz, energia xurgatu eta bero bihurtzen dute (albedo baxua). Lurreko izotza urtu eta tundra agerian geratzen den heinean -zuhaitzik gabeko bioma hotz eta lehorra, permafrosta eta haize bortitzak dituena-, izotzaren iluntzea bizkortzen duten faktoreak agertzen dira. Izotzaren gainean metatzen diren hondakin industrialek azalera termo-islatzailea murrizten dute, eta desizoztearen erritmoa handitu. Trantsizio horrek, negatiboa izan arren, flora naturalaren eta laboreen hazkundea ere ekar lezake, tokiko biztanleriari onurak eskainiz.

Hala ere, desizoztearen ondorio nagusiak dira eskualdearen garrantziaren benetako arrazoia. Izotz-geruzaren murrizketak merkataritza iraul dezaketen itsasbide berriak ireki ditzake eta gaur egun giltzarritzat jotzen diren portuen mapa aldatu. Iparraldeko Itsasbidea, Ipar-mendebaldeko Pasabidea eta Bide Transpolarra eraldaketa ekonomiko global baten ardatz izan daitezke.

Iparraldeko Itsasbidea da guztien artean aurreratuena: Errusiako kostaldea zeharkatzen du eta Txinako ekialdea Europa mendebaldearekin lotu. Shanghaitik Anberesera doan bidea %40 arte laburragoa izan daiteke Suezko kanalaren aldean, 7.000 kilometro gutxiagorekin. Horrek itsasoan denbora gutxiago ematea, erregaia aurreztea eta kostu logistikoen murrizketa ekarriko lituzke. Gainera, Hego Txinako itsasoa, Somaliako kostaldea edo Malakako itsasartea bezalako gune gatazkatsuak saihestuko lituzke. Hala ere, batez ere udan da nabigagarria. Kanadako Artikoan kokatutako Ipar-mendebaldeko Pasabideak, bestalde, %15 laburtu lezake AEBn eta Asiaren arteko distantzia. Hori bai, arriskutsuena da. Bide Transpolarra, azkenik, Bering itsasartetik GIUK korridoreraino (Groenlandia, Islandia eta Erresuma Batua), oraindik ez da nabigagarria.

Klima aldaketak, itsasbide berriak irekitzeaz gain, munduko kapital handiei inbertsio aukerak ere eskain diezazkieke baliabide naturaletan. Artikoak munduko aurkitu gabeko petrolioaren %13 eta gas naturalaren %30 inguru har lezake, baita lur arraroak, nikela, kobaltoa, burdina edo ikatza bezalako mineral kritiko ugari ere.

Estatu artikoen artean, Errusia da baliabide gehien dituena, eta, beraz, ustiapen posibleetatik etekin handiena aterako lukeena. 2022ra arte, dituen hidrokarburo erreserben %40 inguru baino ez zituen esploratu, eta oraindik milioika upel petrolio eta gas aurkitzeko dituela kalkulatzen da, batez ere Mendebaldeko Siberian eta Errusiako plataforma kontinentalean, Barents eta Kara itsasoetan barne.

Erreserbak erreserba, baliabideak ustiatzeko interesa areagotu egingo da etorkizunean, eta itsasbide berrietan ontziek zeharkatzen dituzten uren mugak gatazka-iturri izango dira. Horregatik, foro multilateralen eta dagoeneko sortutako erakundeen rola erabakigarria izango da datozen urteetan.

Guztiak interesdun

Historian zehar, Artikoak arau eta gobernantza-egitura formalizatu gutxi izan ditu. Gerra Hotzaren ondoren hasi ziren lankidetza-esparru bat eraikitzeko lehen ahaleginak. Erakunde nagusien artean daude Artikoko Kontseilua eta, erreferentzia juridiko gisa, Itsas Zuzenbideari Buruzko Nazio Batuen Konbentzioa (UNCLOS).

Artikoko Kontseiluak zortzi estatu artikoak biltzen ditu (Errusia, Kanada, Norvegia, Danimarka/Groenlandia, AEB, Finlandia, Islandia eta Suedia), bai eta sei erakunde indigena ere. Kontseiluaren helburuak ingurumenaren babesa, garapen iraunkorra eta ikerketa zientifikoa sustatzea dira. Hala ere, ez du erabaki loteslerik hartzeko ahalmenik, baliabide ekonomiko mugatuak ditu eta segurtasun militarra bere mandatutik kanpo dago. 2011n Arctic Security Forces Roundtable foroa sortu zen hutsune hori betetzeko. 2014an, Krimearen anexioaren ondoren, Errusia baztertu zuten foro horretatik. Ukrainaren 2022ko inbasioak, berriz, Errusiarekiko lankidetza etetea ekarri zuen Artikoko Kontseiluan, erakundearen balizko eraginkortasuna ezerezean utziz.

Bestalde, UNCLOSek itsas erreklamazioetarako marko juridikoa ezartzen du 1994. urteaz geroztik. Bost estatu artikok -Kanada, Danimarka, AEB, Norvegia eta Errusia- beren eremu ekonomiko esklusiboetan eskubideak dituzte, baina araubide uniformea ez da beti egokitzen Artikoaren berezitasunetara. Zabalik daude oraindik Ipar-mendebaldeko Pasabidearen estatusa, Beaufort itsasoko mugaketa, Bering itsasoko desadostasunak edo Hans uhartearen subiranotasuna bezalako auziak.

Testuinguru horretan, Europar Batasunak rol anbiguoa du. Behatzaile iraunkor izateko egindako eskaerak blokeatuta daude, eta «gonbidatu iraunkor» estatusa baino ez du. Klima politikak eta ikerketa polarra sustatzen baditu ere, bere eragin instituzionala mugatua da gero eta estrategikoagoa den eskualdean.

Bertakoak

Hedabideen argietatik eta interes geoestrategikoetatik urrun badago ere, Artikoa ez da lurralde basatia eta hutsa, potentziek nahi dutena egiteko eskualdea. Lau milioi pertsona inguru bizi dira bertan, horietatik %10 herri indigenetako kideak -inuitak, samiak edo nenetsak, besteak beste-. Indigenek beren eskubide historikoen aitortza, elikadura subiranotasuna eta baliabideen kudeaketan parte-hartze eraginkorra eskatzen dute, estatuen eta potentzien presio ekonomiko eta militarraren aurrean. Klima aldaketak eta potentzietatik heldutako multinazionalek bultzatutako hedapen industrialak, indigenen bizimodu tradizionala arriskuan jartzen dute. Indigenen funtsezko aldarrikapenetako bat da beren lurraldeetan proiektuak baimentzeko aldez aurretiko eta informatutako baimen librea izateko eskubidea.

Horren eredu Taimyrko penintsulan bizi diren herriak dira. Taimyr penintsulako iparraldeko muturrean bost herri indigenek “Taimyrko Boskotea” osatzen dute: dolganak, nenetsak, nganasanok, evenkiak eta entseak. Talde bakoitzak hizkuntza eta kosmobisio propioa ditu, baina eguneroko bizikidetzak elkarren arteko nortasun partekatua sendotu du. Guztien kulturaren bihotzean elur-oreina dago: elikagai, garraio, jantzi eta diru iturri nagusia da, eta askatasuna sinbolo ere bai. Hala ere, populazioa gainbeheran dago; 2003an ia 600.000 baziren, 2023an 107.000 inguru baino ez ziren. Adituek ohartarazi dute kopurua muga kritikotik behera jaits daitekeela.

Gainbeheraren arrazoiak anitzak dira. Petrolio eta gas ustiapenaren hedapena, kutsadura, ehiza ilegalaren areagotzea eta klima aldaketa. Artikoa mundua baino bi aldiz azkarrago berotzen ari da, eta Taimyrren are nabarmenagoa da; permafrostaren urtzeak eta likenen desagerpenak migrazio-bideak aldatzen dituzte. 2020ko Norilskeko diesel-isuriak arrantza ere kolpatu zuen, familien elikadura arriskuan jarriz.

Hezkuntzan, iragan sobietarreko barnetegiek, haurrak familietatik urrundu zituzten. Azken urteotan, eskola nomadak eta “hizkuntza-habia” proiektuak abiatu dira, enets bezalako hizkuntzak biziberritzeko. Hala ere, transmisio etena eta baliabide urriak mehatxu dira oraindik.

Testuinguru geopolitikoak ere eragina du: Artikoa zortzi estatutan banatzen da, eta Ukrainako gerraren ondoren elkarren arteko lankidetza ahuldu da, batez ere Errusiaren isolamenduagatik. Militarizazioa handitu egin da, eta Iparraldeko Itsasbidearen garapenak presio berriak sortu ditu. Taimyrko herrientzat, ordea, krisia ez da soilik politikoa edo ekologikoa: beren bizimoduaren eta milaka urteko kulturaren etorkizuna dago jokoan.

Ahotsa ala indarra

Artikoaren egoera egungo testuinguru geopolitikoaren isla da. Herrialde bakoitzak bere presentzia estrategikoa eta segurtasun nazionaleko interesak lehenesten ditu, eta horrek elkarrekin lan egiteko bideak ahultzen ditu. Artikoko Kontseiluak, eskumen mugatuak dituena eta Errusiaren boikotak ahuldu duena, gobernantza inklusiboaren bideak mantentzeko zailtasuna islatzen du. Eskualdean militarizazio progresiboa eta estrategikoa antzeman daiteke, baliabideengatik lehiak eta subiranotasunarekin lotutako eztabaidek bultzatuta. Errusia izan da gidari nagusia, azpiegitura militarrak berraktibatuz eta zabalduta, eta horrek AEB, NATO eta beste herrialde artikoen erantzuna eragin du, Gerra Hotzaren garaiko tentsioak gogoraraziz. Aldi berean, Txinak eskualdean eragina sendotu nahi du, zientzia eta merkataritza erabilita, eta horrek harreman multilateralak konplexuago egiten ditu.

Artikoak nazioarteko ordena berriaren tentsioak islatzen ditu: segurtasun militarra eta baliabide estrategikoetara sarbidea lehentasunezko elementuak dira, eta horrek, jakina, eskualdearen paper globala berrantolatzen du. Epe luzeko ikuspegi batetik, eskualdea oreka ezegonkorren dago, lankidetzak eta talkak koexistitzen duten orekan. Etorkizuna irekia da oso: Artikoa lankidetza sakonago baterantz bideratu daiteke, edo gatazka latenteko egoera batean murgildu, non lehiaren eta lurralde-kontrolaren logikak interes komuna gaindituko duen. Guztia bertako eta nazioarteko aktoreen gaitasunean oinarrituko da, tentsioak areagotu gabe kudeatzeko ahalmenean.

Epe ertain eta luzeko auzi gisa aurkezten bada ere, egungo nazioarteko dinamikek arriskuan jar dezakete foro multilateralen benetako erabakitzeko gaitasuna. Ikustear dago, beraz, Artikoaren etorkizuna akordioaren bidez ala boterearen legearen arabera erabakiko den. Momentuz, badirudi boterea nagusi dela.