Adiorik ez, Sabino

Krisi ekologikoa ez da klimaren arazo hutsa. Gaur egun, klima aldaketa da ingurumen krisiaren adierazpenik agerikoenetakoa, baina haren jatorria sakonagoa da, natura ulertzeko eta harekin harremanak izateko modu jakin batean sustraituta baitago. Gizakia munduaren erdigunean kokatzen duen ikuspegi antropozentrikoak eta naturaren menderakuntzan, ustiapenean eta merkantilizazioan oinarritutako sistema ekonomikoak ingurugiroa baliabide multzo bihurtu dute. Basoak, ibaiak, lurrak, animaliak eta airea bera ere merkatuaren logikaren arabera neurtzen dira. Horren ondorioak ezagunak ditugu, biodibertsitatearen galera, kutsadura, lurraldeen suntsiketa eta klima aldaketa bera.

Euskal Herrian, dagoeneko, ekologismoak badu historia eta memoria propioa. Horren lekukoak izan dira Gladys del Estal eta Sabino Ormazabal. Bi izen horiek -bakoitza bere aldetik- naturaren defentsa ez dela soilik ingurumen arazoa ulertzeko balio izan dute, hau da, erakutsi digute ekologismoaz aritzerakoan, gizarte ereduari, botereari eta bizimoduari buruzko eztabaidak plazaratu gabe, alferrik ari garela.

Gladys del Estal, jakina denez, 23 urte zituela, 1979ko martxoaren 3an, energia nuklearraren aurkako mobilizazio batean parte hartzen ari zela, guardia zibil batek hil zuen Tuteran. Haren hilketa ekologismoaren eta mugimendu antimilitaristaren historiaren parte bihurtu da jada. Gladysen borroka ez zen ingurumenaren kontserbazio abstraktu batera mugatzen, aitzitik, zentral nuklearren aurkako jarrera gizarte eredu baten aurkako kritika ere bazen. Energia ekoizteko eta kontsumitzeko moduak zer-nolako lurraldea, zer arrisku eta zer harreman sozial sortzen dituen ezbaian jartzea zen haren borrokaren muina.

Gladysen memoria gogoratzeak, beraz, gaur egungo krisi ekologikoaren dimentsio politikoa azpimarratzen digu. Ez dago klima krisiaren aurkako benetako borrokarik, ekoizpenaren, kontsumoaren eta energiaren inguruko erabakiak zalantzan jarri gabe. Teknologia berriek arazo batzuk arindu ditzakete, baina ez dute berez konponduko naturaren mugarik gabeko ustiapenean oinarritutako sistema. Arazoa ez da soilik energia nola ekoizten dugun, energia zertarako eta norentzat ekoizten dugun baizik.

Uda bero honetan berriki joan zaigun Sabino Ormazabalen ibilbideak, bestalde, ekologismoaren ikuspegi hori memoria historikoarekin eta gizarte mugimenduekin lotu izan du. Langile Luzuriagan, idazle umoretsu, dokumentalista eta gidoilaria, kazetari eta ekintzaile ekologista izanik, urte luzez Euskal Herriko ingurumenaren aldeko borroka egin eta gizarte mugimenduen berri eman eta haien memoriak jaso ditu. Haren lanek azaldu dute ekologismoa ez dela aldarrikapen isolatuen bilduma, lurraldearen defentsa, justizia soziala, memoria, antimilitarismoa eta herritarren parte hartzea elkarri lotuta baitaude.

Sabinoren begiradatik, gainera, gaurko ekologismoa ezin da ulertu iraganeko borrokak ahaztuta. Gladys del Estalen moduko pertsonen memoria bizirik mantentzea soilik iraganari begiratzea ez den bezala, gaur egungo gatazketan zer ikasi dugun galdetzea funtsezkoa zaigu ulertzeko ingurumenaren aldeko borroka belaunaldiz belaunaldi eraiki dela, eta gaur egun ditugun eskubideak eta kontzientzia ekologikoa aurreko belaunaldiek egindako mobilizazioen ondorioak besterik ez direla.

Horregatik, Gladys eta Sabino hizpide hartzea naturaren eta gizartearen arteko harremanaz hitz egitea da. Haien ibilbideek gogorarazten digute natura ez dela gizakiaz kanpoko kontzeptu soil bat. Gu geu naturaren parte gara, eta gure bizia beste izaki, ekosistema eta lurraldeekin dugun mendekotasunaren emaitza da. Beste kultura eta zibilizazio batzuek ere harreman hori beste modu batera ulertu dutela badakigu, jakin, lurraldea ez baita inoren jabetzaren mendeko ezer, bizitzeko komunitatea baizik, erkidego politiko, alegia.

Teknologia modernoaren eurozentrismoa kritikatu behar dugu, balizko ikuspuntu neutral, unibertsal eta objektiboa (“boterearen epistemologia” deritzona) hartzen baitu bere gain, eta, aldiz, baztertutako jakintzak aitortu behar ditugu, erresistentzia eta askapenerako herri borroken emaitza izateagatik. Beharrezkoa da “pentsamenduaren deskolonizaziorantz” jotzea, ez bakarrik inperioek ustiatutako nazioen independentzia juridiko eta politikoa helburu hartuta, bai eta mendebaldeko kolonialismoak sortutako botere hierarkia globalek (ekonomikoak, arrazakoak, generokoak eta epistemikoak) sostengatu dituzten pentsamendu eta praktika politikoak gainditzeko ere, haiek baitira mundu garaikide honen gainbeheraren funtsezko erantzuleak.

Krisi ekologikoa dela-eta, beraz, ez da nahikoa klima aldaketaren sintomei buruz aritzea, ez eta bide teknologiko berriak proposatzea ere, sakoneko galderari heldu behar diogu, honakoa: zer bizimodu eta zer gizarte eredu nahi dugu?

Naturaren merkantilizazioa eta etengabeko hazkundea ezin badira planeta mugatu honetan mantendu, beste bide batzuk bilatu beharko ditugu. Horretarako, ekologismoaren memoria, Gladys del Estalen ausardia eta Sabino Ormazabalen lanen emariak behar izan ditugu eta beharko ditugu.

Izan ere, ekologismoa ez da natura gizakiarengandik babestea bakarrik. Gizartea bera eraldatzea da, bizitza erdigunean jartzeko. Gladysen memoria eta Sabinoren ekarpena horren parte dira, natura defendatzea, azken finean, beste etorkizun bat eta bizitzeko bestelako modu bat ere defendatzea baita. Adiorik ez, bada.