Azken urteetan osasun mentalaren inguruko kezka soziala nabarmen handitu da. Gero eta gehiago hitz egiten dugu antsietateaz, depresioaz, estresaz edo bakardadeaz. Gazteen artean sufrimendu psikikoa izaten ari den gorakadaz ari gara, lan munduan gero eta ohikoagoa den higadura emozionalaz eta pandemiaz geroztik are ageriago azaltzen zaigun ondoez sozialaz. Baina eztabaida horretan, sarritan, arrisku bera agertzen da: osasun mentala banakako arazo bihurtzea, pertsonen kudeaketa emozionalaren edo ahultasun indibidualaren ondorio balitz bezala aurkeztea.

Eta hori ez da egia.
 
Osasun mentala ezin da pertsonaren barrura mugatu, bizi den testuingurutik bereizita. Prekaritateak, etxebizitza eskuratzeko ezintasunak, lan ezegonkortasunak, zaintza gainkargak, bakardadeak, indarkeria matxista jasan izanak edo etorkizun faltak eragin zuzena dute pertsonen ongizate psikikoan. Ez da kasualitatea antsietatea edo depresioa gero eta gehiago hedatzea ziurgabetasun soziala nagusitzen den garai honetan. Ez da kasualitatea gazte askok etorkizunarekiko beldurra sentitzea bizi proiektu autonomorik eraikitzeko aukerarik ez dutenean. Ez da kasualitatea emakumeek osasun mentaleko tratamenduetan presentzia handiagoa izatea, zaintza lanen banaketa desorekatuak, genero desberdintasunek eta emakumeen aurkako indarkeriak sufrimendu psikikoan duten eragina kontuan hartuta. Eta ez da kasualitatea migratutako pertsonen artean ere ondoez psikikoa handiagoa izatea, askotan bazterkeriari, prekaritateari eta sustraitzeko zailtasunei aurre egin behar izaten dietelako. 

Horregatik, osasun mentalaren inguruko eztabaida ezin da osasun sistemaren barruko auzi tekniko hutsa izan. Eztabaida soziala eta politikoa ere bada. Zein gizarte mota eraikitzen ari garen galdetzen digun eztabaida da. 

Azken urteetan instituzioek osasun mentala agenda politikoan txertatu dute. Plan estrategikoak aurkeztu dira, kanpainak egin dira eta kontzientziazioaren aldeko mezuak zabaldu dira. Baina diskurtso instituzionalaren eta herritarrek jasotzen duten arretaren artean arrakala handia dago oraindik. Sare publikoak tentsio handiarekin jarraitzen du lanean: itxaron-zerrendak luzatzen ari dira, lehen mailako arreta itota dago eta arreta psikologikoa merkatu pribatura bideratzen ari da gero eta gehiago. Horren ondorioz, laguntza psikologikoa jasotzeko aukerak, askotan, diru sarreren araberakoak dira. Bizi izan duenak badaki: astero, 50 minutu eta 75 euro. 

Osasun mentala ezin da merkatuaren logiken menpe egon. Ez da pribilegio bat izan behar. Eskubide kolektiboa da. Baina osasun mentalaren alde egiteak ez du esan nahi ospitale gehiago edo kontsulta gehiago soilik. Prebentzioa, komunitatea eta gertutasuna dira benetako giltzak. Sufrimendua ezin da soilik krisi egoeretan artatu; aurretik heldu behar zaio. Horregatik da funtsezkoa lehen mailako arreta: gertukoena delako, komunitatean txertatuta dagoelako eta sufrimendu psikikoa lehen faseetan identifikatzeko gaitasuna duelako. 

Era berean, arreta psikologiko publikoa indartzea ezinbestekoa da. Azken urteetan herritar askok laguntza arlo pribatuan bilatu behar izan dute, sare publikoak ez duelako eskaera guztiari erantzuteko gaitasunik. Horrek desberdintasun sozialak areagotzen ditu, baliabide ekonomikoak dituztenek soilik eskuratu dezaketelako jarraipen egonkorra kasu askotan. Arreta psikologikoa ez da osagarri bat; prebentzioaren, esku-hartze goiztiarraren eta osasun mentalaren ikuspegi integralaren parte izan behar du. 

Baina osasun mentalaren inguruko erantzuna ezin da soilik kontsultetara mugatu. Azken hamarkadetan psikofarmakoen kontsumoak etengabe egin du gora, eta Espainiako Estatuan %158 handitu da 2000. urtetik. Datu horrek agerian uzten du sufrimendu sozialari maiz erantzun farmakologikoa ematen zaiola, haren erro sozialak jorratu ordez. Botikak beharrezkoak izan daitezke egoera askotan, baina ezin dute ordezkatu bizi baldintzak hobetzeko politika publikoen beharra. 
Bestalde, zaintzaileak ere zaindu behar dira. Osasun sistemako profesionalek gero eta gainkarga handiagoarekin egiten dute lan. Agenda saturatuak, denbora falta eta presio asistentziala normalizatu dira, eta ezin da kalitatezko arretarik eskaini zaintzaileak eurak ahituta, prekario edo babesik gabe badaude. Zaintza erdigunean jartzeak zaintzen duten pertsonen baldintzak ere erdigunean jartzea esan nahi du. 

Osasun mentalaren inguruko eztabaida politizatu egin beharra dago. Ez sufrimendua instrumentalizatzeko, baizik eta haren jatorria ulertzeko. Ondoez psikologikoa ez baita hutsetik sortzen. Gizarte ereduek sortzen dute, desberdintasunek elikatzen dute eta politika publikoek arindu edo larritu dezakete. 

Osasun mentalaren alde egitea ez da soilik psikologo edo psikiatra gehiago eskatzea. Lan duinaren alde egitea da. Etxebizitza eskubidea bermatzea da. Zaintza duinak eraikitzea da. Indarkeria matxistaren eta bazterkeriaren aurka egitea da. Komunitatea sendotzea da. Azken batean, pertsonen bizi baldintzak hobetzea da. Hor hasten baita, benetan, osasun mentala.