Anne Carsonek, Nobel literatura saritu berria, etorri behar izan du gaur egun mendebaldeko filosofiaren esaldi ezagunena oker aipatzen dugula gogoratzeko. Izan ere, Descartesek «Cogito ergo sum» esan omen zuela irakasten bada ere, hau da, pentsatzen dut, beraz, banaiz, benetan idatzi zuena «Dubito ergo cogito ergo sum» izan zela, hau da, zalantza egiten dut, ondoren pentsatzen dut eta, horregatik, banaiz. Gauzak zalantzan jartzea ez dago ondo ikusia gure gizartean, baina gogamena dena zalantzarekin hasten da. 

Agustin Garcia Calvo, ehun urte beteko lituzkeen idazle eta poeta horrek, horri buruz hitz egin zigun, eta ziurtasun guztien aurka ere, baita gogoratu egin zigun pentsatzea ez dela dakiguna baieztatzea baizik eta gure baieztapenek isilarazten ez dutena entzutea. 

Egiara, nire auzora, «Historia contra tradición. Tradición contra Historia» (Historia tradizioaren aurka. Historiaren aurkako tradizioa-1983) aurkeztera etorri zenean ezagutu genuen elkar. 

Egia da Historia, letra larriz idatzia, bilakaera kolektiboaren kontakizun antolatua dela, norabide eta zentzu bat hartzen duen gertaeren hurrenkera alegia, non, data, protagonista eta prozesuen segida ematen duena izaten baita, funtsean. Bere ohiko bertsio menderatzaileak, gertaturikoa ezinbestez orainerainoko bide gisa aurkezten digu, baita garailea, orduan, ezinbestean garaitu behar zuen gisa agertzen den eta existitzen dena, existitu zenaren berezko ondorio dela ere erakutsi nahi izan duela. 

Tradizioak, ordea, ez du esan nahi fideltasunez gorde behar dugun balio heredatuen multzoa. Ez da Historia bezain irmoa eta ahoz aho, belarriz belarri, belaunaldiz belaunaldi igarotzen da, inorena izan gabe. Atsotitzetan, bertsoetan, abestietan, herri istorioetan, kontatzeko moduetan eta inork bere kabuz asmatu ez dituen esateko moduetan bizi da. 

Tradizioak ez du zertan kontserbadorea izan behar, aitzitik, disidentzia indarra ere eduki dezake ez dagoelako erabat gobernatzen dutenen borondatearen edo iraganeko bertsio ofizialen mende. Historiak antolatzeko eta ixteko joera eduki arren, herri-tradizioak irabazleen kontakizunak kanpoan utzi dituen aukerak transmititzen jarraituko du. Horregatik ez dira nahastu behar tradizioaren aldarrikapena eta jatorriaren gurtza. Garcia Calvok ez zuen denbora galdu komunitate ideal bat berrezartzen, antzinatik zetorrena interesatzen zitzaion, orainaldian erakundeen jabetza bihurtu gabe jarduten jarraitzen duena. 

Tradizioa ez litzateke, beraz, iraganetik datorrelako obeditu behar duguna, baizik eta bizirik dirauena eta orainak kontrolatzen ez duen zerbait dena. 

Ikuspegi horretatik abiatuta, Zorroagan elkar ikusten hasi ginen, eta bazkariak, sagardotegiak eta solasaldiak partekatu genituen. Ni, ordea, doktore-tesia egiten ari nintzen orduko bertsolaritzaren eskolatzeari buruz, eta haren ikuspuntua izugarri interesatzen zitzaidan. 

Garcia Calvoren ekarpenak gehien garatu zuen eremua hizkuntzarena izan zen. Anne Carson bezala, latinista eta antzinako prosodiaren aztertzaile gisa zuen formazioak ez zuen eraman hizkuntza objektu hil gisa ulertzera, gure aurretik eta gainetik dagoen errealitate komunari antzematera baizik. Gizartearen hizkuntza azterketako saiakerak, mintzairaren erritmoaz eta hitz egiten duen horretaz hitz eginez, hizkuntza-egituren, gizarte-ohituren eta pentsamendu-moduen arteko harremanak ikertu zituen. Haren abiapuntua bereizketa erabakigarria da, hauxe, ez da gauza bera hitz egitea eta esaten dugunaren jabeak garela sinestea. 

Gizabanako bakoitzak sortu ez dituen hitzak, aukeratu ez dituen gramatika-egiturak eta historia kolektibo bati dagozkion adierazpen-erritmoak erabiltzen ditu. Hizkuntza gugan dago, baina ez dagokigu guri. Hitz egiten diogu, eta, aldi berean, gure bidez hitz egiten du. 

Baldintza komun horrek aukera politiko bat darama. Hizkuntza ez baldin bada erabat inorena, ezin da besterik gabe murriztu Estatuak, publizitateak, administrazioak edo diskurtso nagusiek hartaz egiten dituzten erabileretara. 

Botereak, jakina, izendatu, sailkatu eta definitu egin behar du. Gauzek identitate egonkorra izan behar dute, nonbait. Norbanakoek beren burua kategoriatan ezagutu behar dute eta hitzek errealitatea irudikatu behar dute. Hizkuntza ofizialak, burokratikoak edo publizitarioak, horrela, hitzak, ezagutza eta kontrol-tresna bihurtzeko joera du. 

Baina hitzak ez daude inoiz guztiz usadio horien menpe. Erresonantziak, anbiguotasunak, ahaidetasunak eta ustekabeko aukerak gordetzen dituzte. Herri-adierazpen batek diskurtso baten ustezko irmotasuna zapuztu dezake, hitzezko jolas batek argudio ofizialak ezkutatzen zuen kontraesan bat adieraz lezake, galdera sinple batek krisian jar dezake itxuraz eztabaidaezina den kategoriaren bat. 

Ikuspegi horretatik, Boterearen aurka hitz egitea ez da soilik diskurtso politiko alternatiboa defendatzea, baizik eta diskurtso nagusiak darabilen hitzen zentzua monopolizatzea eragoztea. 

Horrela, Hizkuntza kritika, kritika sozialaren forma bihurtzen da. Ez arazo politiko bakoitza gramatika-azterketa baten bidez konpon daitekeelako, baizik eta hitzen gaineko boterea, neurri handi batean, gizarte batek pentsa, aitor eta eztabaida dezakeenaren gaineko botere hura agerian utziko baitu. 

Eta guk, zergatik hitz egin behar dugun gaur Garcia Calvoz? izan ere, giza erabakiak behar inpertsonal bihurtzen dituzten diskurtsoez inguratuta bizi gara eta sare sozialek elkarrizketak mezuen zirkulazio bizkorrera murrizten dituzte honetan ez omen dago horren beharrik. 

Bada, haren obrak goian aipatu hori guztia etetera gonbidatzen gaituelako. Alegia, behartzen gaitu geure buruari galdetzera nork hitz egiten duen hitz egiten dugunean, zer interes ezkutatzen diren itxuraz neutralak diren hitzetan, eta zer esperientzia baztertzen diren errealitate bat eztabaidaezin bihurtzen denean. 

Gogora ekartzen digu horrekin batera, halaber, memoriak ez duela zertan kontakizun itxi baten forma hartu behar, eta poesiak ez duela bere existentzia justifikatu beharrik mezu esplizitu baten bidez. Hizkera herrikoiak, bertsoak eta erritmoak diskurtso kontzeptualak joerak ixteko daukaten jiteen aurrean funtsezko irekitasuna gorde dezaketelako. 

Kontua ez da Garcia Calvo autoritate berri bihurtzea. Horrek bere pentsamendua ezeztuko luke. Kritikari eusteko gonbidapen gisa irakurtzea da kontua, baita −eta bereziki− geure burua identifikatzeko erabiltzen ditugun ideien aurka egiten duenean ere. 

Agian, Agustin Garcia Calvoren obraren mezu sakona itxieraren aurkako erresistentzian datza. 

Historiak iragana ixten du orainerako beharrezko bide bihurtzen duenean. Botereak hizkuntza ixten du errealitatea ezagutzeko erabili behar ditugun hitzak inposatzen dituenean. Ideiak poema amaitzen du erritmoa aldez aurretik ezarritako esanahiaren bidea baino ez izatea nahi duenean. 

Itxiera horien aurrean, Garcia Calvok tradizio bizia, hizkuntza komuna eta ahotsaren mugimendua aldarrikatzen ditu. Ez dira babesleku hutsak, historiak kutsatu ez dituenak, baizik eta ezarritako errealitatea oraindik galdekatu daitekeen lekuak eta, bide batez esanda, Anne Carsonek berak ere hau dena badaki antzinakoak irakurri dituelako nahiz eta, egungo gogamenaren arabera, horrek ez duen ezertarako balio.