Bizitzan eta munduan egoteko nire manera da irakurtzea eta idaztea

Igual lehenago ez nuen nire burua idazle gisa agertu nahi izaten pentsatuz apaltasunez ari nintzela, baina benetan egoa zen. Eta orain kontrara.

‘Dena zulo bera zen’. Narrazio liburu berria besapean hartuta itzuli da Eider Rodriguez euskal letren plazara. Zazpi urte joan dira ‘Eraikuntzarako materiala’ ez-fikziozko nobela atera zuenetik. Hain gogoko dituen ipuinak idaztera itzultzeko irrikitan zegoen errenteriarra. Bere irakurleak ere, pozarren. 

xxxxx

‘Eraikuntzarako materiala’ liburuaren publikazioaren ostean elkartu ginen azkenekoz. Egiten zizuten lehen elkarrizketa zen. Maila literarioan hitz egin zenuen lanaz baina inpresioa dut aurkezpenak gehitu ahala maila pertsonalera egin zenuela jauzi. Horrekin batera, aurkezpen gutxi batzuk egingo zenituela aurrikusten zenuen eta ez zen bete. Euskal Herrian zein Estatu espainolean, hainbat elkarrizketa eta aurkezpen-solasaldi egin zenituen. Nolako bidaia izan da liburuaren eskutik bizi izan duzuna? 

Entrebistak asko egin ditut, baina gero ez pentsa irakurle talde askotara joan naizenik. Material autobiografikoa erabili nuen lanerako eta baneukan gogoa fikziora bueltatu eta entrebistetan berriz ere literaturaren esparrura bueltatzekoa. Nahiz eta esan behar dudan elkarrizketetan kazetariek ondo jokatu dutela, ondo sentitu naiz. Kazetarien %99ak kuidado handiz tratatu naute. Galderak egiterakoan batzuetan agian lerratu dira esparru intimoegira, baina nahiko kontuz, eta ondo joan dira zentzu horretan eta beno, nik ere ikasi dut pixka bat bideratzen, jakiten zeri buruz galdetu diezadaketen edo hitz egin nahi dudan. Gogoa neukan harresi gardena jarri eta fikziora bueltatzekoa.

‘Dena zulo bera zen’ liburuari ekitean sentitu duzu zure irakurleen espektazioaren presiorik? Nola kudeatzen duzu hori? Ez dut eduki halakorik. Nik ipuilegiletzat daukat nire burua, nagusiki. Hain da genero txikia, hain dira garrantzirik gabekoak bai generoa, bai liburuak, bai literatura... espektatibak handiak izanda ere oso txiki izaten jarraitzen dutela. Gogo handia neukan liburu hau argitara emateko. Aspalditik datozen istorioak dira. Gustu handiz kaleratu dut liburua eta pozik nago sentsazio hau eduki ahal izateagatik.

Zure liburu berria salduenen artean dago dendatan. Ez dakit, baina egonda ere, ez du gauza handirik esan nahi horrek, ez? Oso pozik nago jendearen harrerarekin eta niretzako luxua da ipuinak idatzi ahal izatea eta jendeak nire ipuinak irakurri nahi izatea. Hori baino opari handiagorik... Pentsatzen dut adin kontua ere badela. Igual gazteagotan beste zerbait daukazu buruan. Baina konturatzen zarenean zer den lanbide hau eta zer den literatura eta zer eman diezazukeen, oso eskertuta sentitzen naiz. 

Zuk gainera apustua egin duzu literatura zure ogibidea izan ez dadin. Zergatik? Batetik, nahiko poliki idazten dut. Denbora asko ematen dut ipuin bakoitzarekin, esango nuke hiruzpalau hilabete baietz. Denak ondo enkajatu behar du, denak ondo itxi behar du, ezin du esaldi batek tokiz kanpo egon ez onerako, ez txarrerako. Ez azpimarragarria delako, hori ere ez zait gustatzen, ez soberan dagoelako edo erredundantea delako ere. Asko neurtu behar da. Behintzat niri interesatzen zaidan edo nik egin nahi dudan ipuingintza oso poliki idaztekoa dela esango nuke. Ezingo nuke idaztetik bizi eta idatzi beharko nituzke beste gauza batzuk zeinak kenduko lidaketen energia, gogoa, grina, ilusioa eta seguraski misterioa ere bai, ipuinak idatzi nahi izateko. Batetik oso zaila da, oso prekarizatuta dagoen lanbidea da, eta bestetik nire lan erritmoarekin Euskal Herrian ezingo nuke horretatik bizi. Nahiago dut nire idazketa denbora plazeraren esparrura eraman; hori izan da nire apustua.

«Idatziz jartzeak mina eta dolua metabolizatzeko eta izaera kolektiboko liburuan bihurtzeko» balio izan zizun aurreko liburuaren kasuan. Material autobiografiko batek noiz lortzen du literatura izaera? Zaila da esaten. Asmoa inportantea da, edukiak ez ezik formak ere garrantzia handia dauka.

Jarrera da, intentzioa?

Jarrera da idazketari dagokionez ere. Alegia, ‘Eraikuntzarako materiala’ ez da nik niretzat edo nire senideentzat idatzitako liburu bat. Idatzi nuenean banekien liburu bat izango zela, baina ez memoria liburu bat, ez testigantza liburu bat, baizik eta nobela bat. Orduan, nire apustua da 40 eta piko urteko aita eta alabaren arteko harreman bat 200 eta piko orrialdetara ekartzea. Horrek behartzen zaitu daukazun material biografiko horri forma jakin bat ematera kabitu dadin liburu baten eskematan. Nola egin interesgarri... Azkenean, dokumentala den materiala oso gutxi da. Zure bizipenen %99a alboratu egin behar duzu, pentsa! Gehiago da emozio, sentimendu eta isilune batzuei ze forma ematen diezun, literaturatik hurbilago egon daiteke edo ez. Gainera, gaur egun arte garaikidearen barruko mugak hain dira lausoak eta misteriotsuak... Gauza jakin batzuk artea dira? Interesantea da debatea.

Idazketan asko agintzen du senak baina bide mantso horretan baita erreflexiotik ere. Nire buruaren kontra egingo dut. Konturatzen naiz igual utzi beharko niokeela oso poliki idazten dudala esateari. Liburu honetako bi ipuin idatzi nituen egonaldi literario batean, Katalunian. Hilabetez idatzi bakarrik egin nuen. Asko eta oso azkar idatzi nuen. Ez dakit trantze hitza erabili dezakedan... Dago intuizioa batetik eta bestetik bideorri bat, arrazionala edo razioziniotik eratorritakoa. Nire lanean esango nuke intuizioak geroz eta garrantzia gehiago daukala. Denboraren faktorea kendu eta egun osoa daukazunean idazteko eromenetik eta kontrol ezatik gertuago dago idazketa. Oso interesantea izan zen niretzat, ze nik ez dut horrela inoiz idatzi ahal izan eta gero zailtasunak izan nituen lotarako. Izan ere, ez dago etenik, dena da idazketa eta irakurketa. Literaturaren eta bizitzaren arteko mugak nahiko markatuta ditut normalean eta han desagertu egin ziren.

A ze luxua, eguna idazteari emana. Emakumeok borrokatu egin behar dugu sorkuntzarako tarte bat hartzeko, askotan lo orduei lapurtuz. Zaintza lanak direla… Bai, erabateko luxua. Beti gaude ohituta gure idatz-denborak kaxoi txikietan sartzen. Eta nik seguraski horregatik idazten ditut ipuinak. Nire bizi baldintzak beste batzuk balira nobelak idatziko nituzke, ala ez. Gaur egun nire bizi erritmoari ondoen egokitzen zaion generoa ipuina da eta gainera, oso ipuin zalea naiz.

Narrazioa izan ala nobela, zuretik jartzen duzun inplikazioan bada alderik? Hasteko, denborarena. Ezin duzu idatzi nobela bat hiru lau hilabetetan. Ipuina idazteko orduan nik argi eta garbi ikusten dut beste intentsitate bat. Ezin duzu hanka sartu. Edo hanka sartu dezakezu, baina gero konpondu egin behar duzu hanka sartzea.

Arnas luzeagokoa da. Hori da, arnas luzeagokoa izanik idazteko manera, nire kasuan, oso diferentea izan da. Ipuin batean uzkurtuta nago idaztean eta erlaxatzera zoaz. Eta nobela batean alderantziz da, erlaxatuta nago eta uzkurtzera joan behar dut; mugimendua diferentea da. 

‘Dena zulo bera zen’ liburuaren aurkezpenean esan zenuen egia interesatzen zaizula. «Batzuek filosofia daukate, beste batzuk zientzia, historia, psikologia, erlijioa... nik ipuinak», zenion. Ingurunea eta zeure burua ulertzeari lotuta dago egia hori? Egia oso kontzeptu inpopularra da, gaur egun oso demodé dagoen zerbait. Horrez gain, historikoki oso zaila izan da zedarritzen eta definitzen zer izan den egia. Egia esaten dugunean jende xeheak ulertzen duen horri buruz ari naiz. Zer da gutako bakoitzarentzat egia? Asko daude. Barne-egia izan zaiteke, bat egin beharko lukeena kanpo-egiarekin. Lehenengo ipuineko pertsonaietako baten esaldia da eta hori erabili nuen aurkezpenean, egia baita. ‘Eraikuntzarako materiala’-n ere badago egiaren bilaketa bat. Nor zen aita? Zein zen gure arteko harremana? Eta egian aztarrika hasten zarenean ateratzen dira zikinak, hautsak, odola.. eta gauza ederrak ere bai, argia ere bai. Oso gauza konplexua da. Ertz askotarikoa da egia, eta niri ipuinak balio dit nolabait hurbiltzeko horretara. 

Liburu berriko ‘Kanikula’ ipuinean ‘Bihotz handiegia’ liburuari izena ematen dion ipuineko bi pertsonaia aurkituko ditugu, Isabel eta Iñaki. Badaude pertsonaia batzuk eskutik hain estu heltzen dizutenak eta kosta egiten direnak askatzea? Kasu honetan bai. ‘Bihotz handia’ ipuina oso luzea da, ‘Kanikula’ bezala, eta denbora asko pasa nuen pertsonaia horiekin. Gero nobela idatzi nuen. Eta hala ere, oraindik atentzio eske ari ziren [irribarrea]. Batez ere, Isabel. Interesantea iruditu zitzaidan ariketa hori egitea. Zer bilakatu zen Isabel zazpi urte beranduago, eta zer bilakatu nintzen ni Isabelentzat, nola narratuko nuen bere aurrehistoria hain ondo ezagututa. Ilusioa egiten zidan eta misteriotsua egiten zitzaidan bikotea martxan jartzea ipuin berri batean, Euskal Herri berri batean. 

Intuizioak intuizio, badaude hainbat konstante zure obran. Etxeak, eraikinak, orubeak... narrazio askotan ageri dira. Etxearen deskribapena erabiltzen duzu, besteak beste, pertsonaien estatus sozialaren berri emateko. Hala da eta ez da propio egindako zerbait. Pentsa, ‘Eraikuntzarako materiala’ izenburua bera... Oraintxe konturatu naiz. Ipuin hauek garai ezberdinetan idatziak izan dira, aldarte ezberdinetan, eta ez neukan diskurtso bat aurretik, askoz intuitiboagoa da. Etxea baliatzen dut baita ere pertsonaien izaera ñabartzeko, eta beraien ekintzak ulertarazteko, irakurleak uler dezan ze pertsona mota izan daitekeen. Seguraski egon badago, inkontzienteki agian, etxebizitzaren gaur egungo arazoaren presentzia ere. Azkenean, idazten ari zarenean oso porotsu zaude eta denak zeharkatzen zaitu.

Hausnarketa ondoren dator, ezta? Behin liburua onduta duzunean, aurkezpenean bertan edo elkarrizketa bat egiten dizutenean. ‘Horrela atera da, zer dago hor azpian?’ aztertzea polita izango da. Bai, oraingo honetan ez dut gehiegi behartu nahi izan makina eta ez dut diskurtso bat sortu nahi izan. Pixka bat freskoago joan naiz elkarrizketetara eta erantzun bat ez badakit esan egin dut. 

Akaso hurrengo liburuan deskubrituko duzu. Bai. Gertatu izan zait elkarrizketaren batean nire lanean ez zeuden kontu batzuk gaininterpretatzen bukatzea egoerak behartuta edo. Oraingo honetan ez dut egin nahi izan. Ipuinak hor daude eta ez daukat gauza handirik esateko haien inguruan. Literaturaren inguruan bai, kulturaren inguruan bai, jendearen inguruan bai. 

‘Zuloa’ ipuinean, protagonistak etxe azpian egiten ari diren zulo horren proportzioan doa bikotekideen arteko distantzia edo hutsunea. Ze polita, ez nuen horretan pentsatu. Aurreko batean elkarrizketa batean elkarrizketatzaileak zerbait esan eta ‘bai, hori neukan buruan’ erantzun nion. Gezurra zen, gero esan nion, txistea zen. Begira, interesanteagoa da zuek esaten duzuena nik esan dezakeena baino. Nik esan behar nuen guztia hor dago. 

Zure aurreko lanetan gertatu bezala, gorputzak ere presentzia handia izaten segitzen du azken liburuan. Familiako kideen harremanei ere arreta jartzen diezu. Armiarma sarearen antzera zabaltzen dira, botere harremanak izanik oinarrian. Giza harremanak asko interesatzen zaizkit eta giza harremanen eta botere jokoen harrobi handia da familia. Herrialde baten boterekeria ulertu ahal izateko balio dit, gauza txikietan bilatzen dut handiagoak diren gauzen azalpena. Egiari buruz ari nintzenean horretaz ari nintzen. Horrez gain, niri asko gustatzen zait fijatzea pertsonen arteko igurtzialdi horien azpian zer dagoen. Niretzako enigma handia da eta horrek asko kateatzen nau bizitzara. Harritzen jarraitzea, jendeak nola hitz egiten dion elkarri, nola adierazten dion maitasuna edo ez ala zer gertatzen den jendearen artean. Apasionantea iruditzen zait eta horri buruz idazten dut batez ere.

Aipatu izan duzu Errenteria bezalako herri batean eta afektuak adierazten ez ziren familian jaiotzeak eragina izan duela zure idazmoldean. Bai, dudarik gabe. Nire estiloa erabat lotzen diot nire jaioterriari. 1977koa naiz. Leku oso interesantea da, nahasketa handiko herria, baina era berean hostila zen garai batean, zikina. Nik ezin dut ezingo nuke idatzi modu preziosista batean. Ez bakarrik paisaiagatik, baita ere esan duzun bezala gure erlazionatzeko moduagatik. Konbultsio soziopolitikoagatik, baina baita ere hizkuntzagatik beragatik. Alegia, ni ez naiz jaio familia euskaldun batean. Nik batzuetan idazle batzuk ikusten ditut hitz batzuetan laketzen, nik hori ez dut eduki. Oso modu funtzionalean erabiltzen dut hizkuntza. Are gehiago, nire sintaxia lotzen diot Oreretan jaio izanari. Seguraski Urolan jaio izan banintz sintaxi edo menpeko esaldi gehiago erabiliko nituzke. Nik badakit esaldiak infinituraino kateatzen, gai izango nintzateke, baina ez dator bat sortu naizen ingurumari horrekin.

Zure beste hausnarketa da dagoeneko esanahia ajatuta edo erdi galdua duten hitzen ingurukoa, ezta? Bai, nik uste dut hori idazleoi eta kazetarioi gertatzen zaigula. Nola erabili hitz bat erabat galdu duenean bere brilloa, areago, bere esanahia ere? Paradoxa da, lan egiten dugu denok erabiltzen ditugun hitzekin. Pintore batek ez du lan egiten denek erabiltzen dituzten pigmentuekin, ez? Baina guk bai. Nola bilatu oreka esan nahi dezan hitz horrek zuk esatea nahiko zenukeen hori, beste norbaitek hitz hori bera erabiltzen duenean beste zerbait esan nahi duen arren? Hitzak eraldatu doaz, gainera.

Andu Lertxundik esan zidan behin erdipurdiko idazlea izateko irakurle ona izan beharra dagoela. Zertarako idatzi? galdetzera nindoan, baina agian galdera egokiagoa da literaturarik gabe zer? Izan ere zuk beti aldarrikatu duzu irakurketaren garrantzia, idaztearekin batera. Ahalko banu bizi idatzi gabe, egingo nuke. Zorionez ala zoritxarrez ez naiz kapaz. Bizitzan eta munduan egoteko nire manera da irakurtzea eta idaztea. Munduan egiten dudan esku hartzea horixe da, eztabaidetan egotekoa... Oso zoriontsu izan naiz irakurtzen eta idazten ere bai.

Zure buruari noiz onartu zenion idazle zarela? ‘Bihotz handia’ liburuarekin, esango nuke. Barne eztabaida luze samar baten ondorioz erabaki nuen idazle gisa ere aurkez nintekeela munduaren aurrean. 21 urte joan dira lehenengo liburua argitaratu nuenetik eta ‘Bihotz handiegia’ duela zazpi urte atera nuen. Orain dela ez askora arte lotsagorritzen nintzen.

Zer kostatu zitzaizun onartze horretatik? Egia esan ez dakit, igual pentsatzen nuen idazlea izatea beste zerbait ere bazela. Orain garrantzia kendu diot eta konturatu naiz idaztea eta liburuak argitaratu nahi izatea eta irakur zaitzaten nahi izatea dela idazle izatea. Eta bizitzan egotea, ez ehiztari, baina bai pendiente, gogo hori bizirik mantentzea. Orain arazorik gabe esan dezaket idazlea naizela. Eta gainera idazlea naiz idazten ez dudanean ere. Begirada hori edo aldarte hori hor dago. Igual lehenago ez nuen nire burua idazle gisa agertu nahi izaten pentsatuz apaltasunez ari nintzela, baina benetan egoa zen. Eta orain kontrara.

Eta noiz sentitu zenuen ahots propio baten jabe zinela? Ez dakit inoiz sentitu dudan horrelakorik. Onartu dut gai batzuk errekurrenteak direla nire bizitzan, nire literaturgintzan. Pertsonaia mota bat eta munduari begiratzeko modu bat ere bai.
Hasieran gehiago saiatu nintzen beste estilo diferenteekin esperimentatzen eta orain ez. Igual hori da onartzea, hau da maite dudan literatura gutxi asko, nahiz gauza diferenteak ere egin nahiko nituzkeen. Baditut proiektu batzuk hasita ez daukatenak zerikusirik ez ipuingintzarekin, ez linealtasunarekin, ez errealismoarekin.

Zure ibilbidean zein puntutan ikusten duzu zure burua? Oso gustura nago ikusita idazteko gogoa daukadala, grina daukadala, istorio asko dauzkadala koadernoetan eta argitara ateratzeko irrikitan nagoela. Jendeak irakurtzen dituela, nik nire xumetasunean, nire bakardadean eta iluntasunean idatzitako ipuinak, eta luxua dela.

Egindakoaz harro? Ez dakit harro, baina damurik ez dut. Gauza hobeak eta okerragoak egin ditut eta ez naiz damutzekoa. Gaizki egindakoek ere balio dute askotan gero gauzak hobeto egiteko. Aldrebes ere bai, ondoegi egindakoek askotan blokeatu egiten gaituzte.

Lakuako Gobernuak eta BBVA Fundazioak emandako Xabier Lete Beka eskuratu zenuen iaz ‘Istripu baten kronologia’ fikziozko lehen nobela idazteko. Zein fasetan dago proiektua? Urrian amaitu nuen nobelaren lehen zirriborroa. Orain hilabete batzutan armarioan utzi dut. Ikutu gabe pasatutako denboran pertsonaiek ere beste hegaldi bat hartzen dute, beste batzuk gehiago erretiratu dira... gauzak gertatuko dira nobelan. Ohartxoak hartzen joaten naiz eta gero, hemendik hilabete batzuetara, nahiko nuke berriz ere burubelarri sartu eta berregin; asko daukat oraindik berridazteko.

ETAren amaieraren osteko Euskal Herriaren testuinguruan kokatuko da nobela. «Egoera aldatu egin da, baina hitz egiten amaitu ez diren gai asko geratu dira», esan zenuen bekaren berri izandakoan. Zein dira landu nahi dituzun kontuak? Batez ere, minarekin zer egin. Eta identitatea zer den. Lurra esaten dioten hori... Euskal Herriaz hitz egiten dugu, baina lurra zer da? Hitzak eta biolentzia ere bai, azken hau orokorrean hartuta. Pertsonaiak nik uste dut oso identifikagarriak direla, denok ezagutzen ditugunak. Berriketan, paseatzen, lanean, kezkaturik, jarri ditut. Atzera begira, aurrera begira.. eta horrekin nobela bat egiten saiatu naiz.

Orduan ‘Dena zulo bera zen’ liburua aspaldi idatzia zenuen. Azken urte honetan berridazten aritu naiz eta nobela idazten, biak era berean. Oso intentsoa izan da [irribarrea].

Idazle politikotzat duzu zure burua eta politika hasten da geure burua jendartean nola aurkezten dugun momentutik. Hedabideetako argazkietan, askotan emakumeoi eskatzen zaigu irribarretsu agertzea eta zuk horri aurre egin diozu. ‘Dena zulo bera zen’ liburuaren aurkezpeneko irudiak ikusita inpresioa izan nuen aldaketa egon ote den erabaki horretan. Izan daiteke, ez dakit. Oso politikoa zentzun batean, dezente irakurri dut eta eta asko gustatzen zait politika. Eta hori iragazten da testuetan. Nik uste badaukadala munduari begiratzeko modu politiko bat.

Argazkiei dagokienez, ez dut imaginatzen argazkilaria Koldo Izagirrari esaten, ‘ea barre txiki bat, ematen du haserre zaudela’. Berrogehi urterekin argazkilari batek hori esatea... Barkatu? Horri aurre egin izan diot. Gaur egun ez didatela eskatzen. Ez dakit, igual badakite ez dutela eskatu behar eta baliteke ondorioz ni erlaxatu izana eta barre gehiago egitea. Gauza ebidente bat esango dut, argazkietan agertzen garenean idazle paperean gaude. Inork ez du agertu nahi natural. Zu performatzen ari zara rol bat, alegia, ez da zure kuadrilarekin afaria eta gero ateratzen duzun argazki bat. Niri harrigarria egiten zait esatea ‘ze serio zauden’. Bai, ez nago sagardotegian, hedabide baterako argazkia da, kontestu horretan nago. 

Gertatzen zaizu norbaitek zu ezagutu eta esatea aurretik zutaz beste irudi bat zeukala? Bai, etengabe. Jendeak pentsatzen du gogorra naizela edo lehorra, eta uste dut ez naizela. Izan naiteke, baina orokorrean ez naiz. Energia asko behar du horrek. [irribarrea]

Batailak neurtu eta aukeratu egin behar dira, ezta? Bai, hori da.