Hilario Urbizu San Roman hil da, atzerrian, bere jaioterrira itzuli gabe. Olaztin jaioa, Sakanako haranean, duela 76 urte, eta duela 46 urtetik erbestean bizitzera behartua; bere bizitza gatazka politiko baten ondorio gordinen adierazle izan da. Ez da kasu isolatua. Baina bere heriotzak galdera deserosoak jartzen ditu mahai gainean: nola da posible oraindik halako bizitzak itzulerarik gabe amaitzea?

Erbestea ez da iraganeko kontu bat. Gaur egun ere gutxienez hamahiru iheslari eta hiru deportatu daude beren sorterritik kanpo bizitzera behartuta, arrazoi politikoengatik. Urbizuren heriotzak errealitate horren gordintasuna azaleratu du berriro: denborak igaro arren, ondorioek bizirik jarraitzen dute. 

Kasu hau ez da isolatua, eta azken urteetan erbesteak oraindik ere heriotzarekin amaitzen diren bizitzak agerian uzten jarraitzen du. Horren adibide da Martin San Sebastian Agirre altzotarra (Gipuzkoa), 2025eko urriaren 3an hil zena Venezuelan. Hark ere 46 urte eman zituen erbestean, bere jaioterrira itzuli gabe. Bere heriotzak, Urbizuren kasuak bezala, berriro ere erakusten du iraganeko gatazkaren ondorioek oraindik ere bizirik dirautela eta pertsona askoren bizitza baldintzatzen jarraitzen dutela. 

Azken hamarkadan, ordea, ezin uka daiteke euskal gizarteak urrats esanguratsuak egin dituela. Indarkeriaren amaierak, armagabetze prozesuak eta espetxe politikaren aldaketek agertoki berri bat ireki dute. Baina agertoki berri horrek ez du berez konponbiderik ekarri. Ez du berez ekarri justizia, ezta elkarbizitza osoa ere. 

Horregatik, galdera ez da soilik zer gertatu den, baizik eta zer egin behar den hemendik aurrera. Elkarbizitza demokratikoa ez baita automatikoki sortzen; eraiki egin behar da. Eta eraikuntza horrek ausardia politikoa eskatzen du, baita zintzotasuna eta koherentzia ere. 

Lehenik eta behin, ezinbestekoa da gatazkaren ondorioei modu integralean heltzea. Horrek esan nahi du preso, iheslari eta deportatuen auziari irtenbidea ematea, salbuespen egoerak gaindituz eta etxeratze prozesuak ahalbidetuz. Ezin da ulertu elkarbizitza oso bat pertsona batzuk oraindik etxera itzuli ezinik dauden bitartean. Bigarrenik, biktima guztien aitortza eta erreparazioa bermatu behar da, salbuespenik gabe. Ez dago biktima kategoria ezberdinen artean hierarkiarik ezartzerik, ez eta sufrimendua lehia politikorako erabiltzerik ere. Egia, justizia eta aitortza unibertsalak izan behar dira, benetako bizikidetza baten oinarri. Eta azkenik, memoria da jokoan dagoena. Baina ez edozein memoria: memoria osoa, inklusiboa eta kritikoa. Iraganaren kontakizun bakar eta itxia inposatzeko tentazioetatik ihes egin behar da, eta, horren ordez, gertatutakoaren konplexutasuna onartuko duen ikuspegia landu. Bestela, arriskua handia da: iragana berriro ere arma politiko bihurtzea. 

Elkarbizitza demokratikoa ez da lelo huts bat. Konpromiso zehatzak eskatzen dituen bidea da. Eta bide horretan, ezinbestekoa da pertsona guztien eskubide guztiak bermatzea, baita gatazkaren sustrai politikoari heltzea ere. Izan ere, ezin da etorkizun partekaturik eraiki oinarrian dagoen auzia konpondu gabe. 

Hilario Urbizu San Romanen heriotza ez da iraganeko istorio baten amaiera. Konpondu gabe dagoen errealitate baten ondorio zuzena da. Denborak ez du justiziarik ekarri, ezta itzulera ere. Eta bitartean, oraindik badira etxera itzuli ezin dutenak. Galdera, beraz, ezin da gehiago atzeratu: zenbat bizitza gehiago amaitu behar dira erbestean, konponbidea iritsi bitartean? 

Berarentzat berandu izan da. Besteentzat, oraindik garaiz da, baina ez luzaroan.