Azken urteotan, Eusko Jaurlaritzak hezkuntza sarearen berrantolaketa bultzatu du, bereziki ikasle kopurua jaisten ari den testuinguru batean. Jaiotza tasaren beherakada nabarmena da Euskal Autonomia Erkidego osoan, eta horrek zuzenean eragiten dio ikastetxeen antolaketari. Testuinguru horretan kokatzen dira eskolen fusioak; hezkuntza sistemaren jasangarritasuna eta kalitatea bermatzeko tresna gisa aurkeztuak Administrazioaren aldetik.

Jaurlaritzaren diskurtsoak datu demografikoetan du oinarria: jaiotza tasaren beherakada, ikasle gutxiago. Baina arazo estruktural bati irtenbide administratibo hutsa ematea arriskutsua da. Hezkuntza ez da enpresa logikarekin neurtu behar. Ikasle kopuruak ez du irizpide bakarra izan behar eskola baten etorkizuna erabakitzeko orduan. Diskurtsoa ezaguna da. Ikasle gutxi, kostu handiak. Logika horrek hezkuntza merkantzia bihurtzen du. Eskola publikoak ez dira excel taula batean sartzeko zenbaki hutsak.

Eskola asko auzo edo herri batean sustraituak dauden erakundeak dira, familien eta irakasleen arteko lanarekin eraikiak, eta urteetan zehar sortu dute nortasun propio bat. Eskola publiko askok, gainera, euskararen transmisiorako eta normalizaziorako funtzio giltzarria betetzen dute, bereziki testuinguru soziolinguistiko ahulagoetan. Horregatik, bateratze prozesuak ezin dira ikuspegi tekniko edo ekonomiko hutsetik gidatu. Herri txikietan, edo auzo zaurgarrietan, eskola publikoa funtsezko zerbitzua da, askotan gizarte kohesiorako espazio bakarrenetakoa. Zentro baten bateratzeak edo desagerpenak hezkuntzaz haragoko ondorioak ditu, eta horregatik, erabaki horiek ezin dira irizpide orokor berdinekin hartu leku guztietan. Gainera, bateratze prozesuek zuzenean eragiten diete irakasleei eta langileei: lan baldintzak, lekualdaketak, egonkortasuna. Horrek guztiak ikasleen hezkuntza kalitatean du eragina. Eskola komunitatean ziurgabetasuna nagusitzen denean, zaila da hezkuntza proiektu sendo eta epe luzekoa eraikitzea.

Bestalde, gurasoen eta udalen parte hartzea bigarren mailan geratzen da. Erabaki hauek goitik behera hartzen badira, elkarrizketarik gabe eta tokian tokiko errealitatea kontuan hartu gabe; hau da, prozesua presaka egiten bada, gardentasunik gabe edo parte hartzerik gabe, kontrako efektua sor dezakete. Familien artean mesfidantza areagotu, eskola publikoarekiko atxikimendua ahuldu, eta, ondorioz, ikasleen ihesa bultzatu. Horrek, paradoxikoki, segregazioa murriztu beharrean, areagotu egin dezake. Horrek ez du esan nahi egungo sistema perfektua denik, edo aldaketarik behar ez duenik. Baina alternatibak badaude: eskola txikiak indartzea, baliabide gehiago jartzea, ikastetxeen arteko lankidetza sustatzea...

Demografia aitzakia bihurtu da. Baina erronka demografikoak ez dira murrizketekin konpontzen, baizik eta politika ausartekin: baliabide gehiago, ratio txikiagoak, proiektu erakargarriak eta tokian tokiko konponbideak. Eskola ixtea ez da irtenbidea; porrotaren aitortza da. Ezinbestekoa da prozesua komunitatearekin batera egitea. Entzute aktiboa, gardentasuna eta trantsizioak laguntzeko baliabideak ez dira osagarriak, baizik eta funtsezkoak. Datuak kontuan hartu behar dira, bai, baina datuen atzean dauden pertsonak ahaztu gabe. Gauza ez da soilik eskola publikoa egokitzea; zaindu ere egin behar da. Eta hori ezin da egin komunitatea baztertuta.

Eskolen fusioak ez dira soilik hezkuntza kontua: lurralde orekaren, hizkuntzaren eta komunitatearen etorkizunaren inguruko erabakiak dira. Eta horrelakoetan, zenbakiek ez lukete inoiz pertsonen gainetik egon behar.