Energia trantsizioa Euskal Herria modu ezberdinetan zeharkatuko duen erronka den aldetik, lurraldearen ikuspegia beharrezkoa da». Horrela aurkeztu zuten Udako Euskal Unibertsitateak (UEU) eta Arabako Herri Unibertsitateak “Energia berriztagarriak eta lurraldea: eztabaidatik irtenbiderako aukerak” ikastaroa, joan den uztailaren 7an Gasteizko Izaskun Arrue Kulturgunean egin zena.

Programaren 54. edizioaren barnean, antolatzaileek, Euskal Herria ez ezik, etorkizun energetiko globala ere zeharkatzen duen gaietako bat mahaigaineratu nahi izan zuten. «Herrialde txikia gara», errepikatu zuten hizlari guztiek, eta horregatik beraien hitzetan «energia berriztagarrien kudeaketari buruz hausnartzea funtsezkoa da».

Orbange Ormaetxea EHUko Geografia, Historiaurrea eta Arkeologia saileko irakasle eta ikertzaileak emandako datuek euskal gizarteak aurrean duen arazoaren irudi errealista ematen dute. %89,9ko kanpo mendekotasun energetikoarekin, Euskal Herria autosufizientzia, oraingoz, oso urrun duen lurraldeetako bat da.

Espainiako Estatuarekin (%68,9), Frantziako Estatuarekin (%41,7) edo Europar Batasuneko batezbestekoarekin (%57,3) egindako konparazioak argi erakusten du abiapuntuko desabantaila.

Instalazio fotovoltaikoen inguruko polemikek, hala nola Arabako Solariaren kasuak eta Labrazako parke eolikoaren obrak gelditzeko kateatu ziren bost aktibisten atxiloketak, agerian uzten dute badagoela tentsio bat biztanleriak –eta bereziki industriak– behar duen energia eskariaren eta halako instalazioak ezarri nahi diren eremuetako gizarte eta ingurumen ikuspegien artean.

EHUko Zoologia eta Animalien Biologia Zelularreko saileko irakasle Joxerra Aihartzari egokitu zitzaion arazoaren jatorria testuinguruan jartzea: klima aldaketa. «Jabetu behar gara egoeraz», adierazi zuen irakasleak, Antropozenoak –gizakiaren jarduerek Lurreko ekosistemak eta klima nabarmen aldatu dituzten aro geologikoa izendatzeko proposamena– egungo energia eskarian duen eraginaren larritasunari buruz ari zela.

Hari horretatik segika, azaldu zuen milioika urtetan sortutako baliabideak, hala nola ikatza (Karboniferoan) eta petrolioa (Jurasikoaren eta Kretazeoaren artean), azken 150 urteetan aurrekaririk gabeko abiaduran kontsumitu direla.

«Ikatzaren erreserba guztien %20 eta %25 artean dago jada kontsumituta. Petrolioaren kasuan, kopuruak %40 eta %45 artean kokatzen dira, eta gasaren kasuan, berriz, %40 inguruan».

Horregatik, Aihartzak argi utzi nahi izan zuen aldaketa horiek «karbono fosilen eragin zuzena» direla, eta arazo horiek «aspaldi» ezagutzen zirela, baina orain arte ez ditugula gure «egunerokora ekarri».

Horren aurrean, bere ustez, konponbidearen zati bat energia berriztagarriak euskal lurraldean ezartzea da. «Deskarbonizazioa lortu behar dugu, eta horretarako berriztagarriak behar ditugu. Gure erantzukizuna da zenbat, non eta nola jarri behar diren erabakitzea», azpimarratu zuen.

Legediaren baldintzak

Euskal gizartearen erabakitzeko beharra eta erantzukizuna izan ziren gainerako hitzaldiak zeharkatu zituzten ardatzak. Ikastaroak eman nahi zuen ikuspegi poliedrikoaren beste ertzetako batean sakontzeko asmoz, EHUko Geografia, Historiaurrea eta Arkeologia saileko irakasle eta ikertzaile Ana Saenz de Olazagoitiak Euskal Herrian berriztagarrien instalazioa baldintzatzen duen indarreko araudia aztertu zuen.

Horrela, batez ere, lurralde plangintza sektorialaren (LPS) aplikazioan zentratuta, Saenz de Olazagoitiak legeak berriztagarrientzat –bereziki eolikoarentzat eta fotovoltaikoarentzat– gordetzen dituen eremuen eskema labur bat marraztu zuen. «Guztia lurzoru urbanizaezinetatik abiatzen da», azaldu zuen irakasleak, eta gehitu zuen ondoren «balio berezi handia duten ingurumen eremuak» baztertzen direla.

Eremu horiek baztertu ondoren, legea «eremu egokiak» deitzen dituenetara iristen da, eta bi irizpidek zehazten dute eremu horien bideragarritasuna.

Alde batetik, ingurumenarekiko sentikortasunak –instalazioak inguruneari ahalik eta eragin txikiena sorraraztea bilatzen duena–; eta bestetik, aldeko baliabideak izateak, hau da, eremuak beharrezko kondizioak izatea energia iturriak elikatzeko (kasu horietan, haize edo eguzki nahikoa).

Hortik eratorriko da «lurraldearen gaitasuna», eta, azkenik, «aukeratutako kokapen eremua», azpiegitura instalatuko den tokia, alegia.

Hala ere, ikertzaileak zehaztu zuenez, «ez da sistema itxia, eta hori da arazo nagusia». «Litekeena da instalazio batean interesa duen enpresa batek administrazioaren ondorioetatik desberdinak diren emaitzak emango dituen azterketa bat egitea», adierazi zuen Saenz de Olazagoitiak.

Horrela, «legearen egonkortasuna ahultzen da», eta legea nolabaiteko arbitrariotasunaren konplize bihur daiteke.

Aihartzak galdetuta ea aerosorgailuak instalatzeko baldintzetako batek –100 metroko altueran segundoko 6,22 metroko batez besteko haize abiadura izatea– irabazi ekonomikoa bilatzera gehiago bidera dezakeen komunitateen onura bilatzera baino, ikertzaileak ez zuen zalantzarik izan: «Argiki onura bilatzen da».

Plangintza interesen mende

Tarragonatik eta bideodei bidez, Rovira i Virgili Unibertsitateko irakasle eta Priorat eskualdeko Energia Trantsizioko Bulegoko kide Sergi Saladiek berriztagarrien plangintzak instalazioa onartzen duten populazioetan eragin positiboa izan dezakeen bide bat marraztu zuen. 

«Borondate herritarra eta udal mailakoa, paisaia eta deszentralizazioa» izan ziren bere proposamenaren ardatz nagusiak, eta, gainera, Kataluniako Priorat eskualdean lortutako emaitzak aurkeztu zituen.

«Katalunian desoreka dago berriztagarriak non instalatzen diren», adierazi zuen irakasleak, eta hau gaineratu zuen: «Enpresa handiek landa eremuak eta barnealdeko guneak lehenesten dituzte, non biztanleria zahartuta dagoen, errenta baxua den eta lurzorua merkea den».

Legeak ezartzen duen lurralde-elkartasun irizpideari enpresa handiek arreta gutxi eskaintzen diotela nabarmenduta, azaldu zuen egungo ereduak «negozioa eta enpresa lehiakortasuna» lehenesten dituela, instalazioak hartzen dituzten udalerrien eta populazioen onuraren gainetik.

Horregatik, Saladiek Alemaniako Bavarian arrakasta izan duen eredua defendatu zuen: herritarren parte hartzearen eta adostasunaren bidez, eskualdeak behar duen energiaren %550 ekoiztea lortu du.

Soberakin energetikoa beste eskualdeetara saldu eta garraiatzean lortzen diren onurak inbertsio publikora bideratzen dira, instalazioak hasieratik onartu zituen gizartearen mesederako.

Hori bera da Saladie, Energia Trantsizioko Bulegoren bidez, Priorat eskualdean ezartzen saiatzen ari dena. Horrela, ikertzailearen arabera, lau faktorek baldintzatu beharko lukete edozein eskualdetan berriztagarrien ezarpena: lurralde plangintza, pizgarri fiskal eta finantzarioak, sareak eta konexio puntuak, eta, azkenik, gizartearen onura bermatuko duen araudia.

Autokontzientzia eta erantzukizuna, ardatzak

Bestalde, Iñaki Lasagabaster EHUko Zuzenbideko katedradunaren eskutik, hizlariek Euskal Herriko etorkizun energetikoa eraikitzeko ardatz nagusi batzuk marraztu zituzten: autokontzientzia eta erantzukizuna, ingurumen inpaktua, bai eta paisaia harmonia ere.

Hala ere, herritarren borondatearen garrantzia eta energia berriztagarriek herrian izan dezaketen eragin positibo zein negatiboa izan ziren hitzaldi guztiak zeharkatu zituzten elementuak.

Izan ere, azpimarratu zen trantsizio energetikoa ez dela soilik auzi tekniko edo ekonomikoa, baizik eta erabaki politiko eta sozial sakonak eskatzen dituen prozesua dela, tokian tokiko komunitateen parte hartzea eta adostasuna ezinbesteko bihurtzen dituena.

Erabakitzeko borondatea ez ezik, informazio gardena, parte hartze eraginkorra eta interes ezberdinen arteko oreka ere beharrezkoak izango dira etorkizun jasangarri eta bidezko bat bermatzeko.