Euskal Hirigune Elkargoa: eta orain, «hirugarren itzulia»
Datorren apirilaren 11an, beranduenez, Euskal Hirigune Elkargoako presidentea aukeratuko dute 232 herri hautetsiek. Apirilaren 24an bukatu behar den prozesu baten lehen etapa izango da. Jarraian, azalpenak.
Udal hauteskundeak atzean utzita, ongi etorri bedi «hirugarren itzulia» deitua dena. Hau da, Ipar Euskal Herria bere osotasunean hartzen duen lehen instituzio politikoaren eta 158 herriko etxeak ordezkatzen dituzten egituren finkapenaren egun handia. Datorren apirilaren 11a izango da, instituzioaren presidentea aukeratuko dutelako herritarrek hautatu 232 berri dituzten udal ordezkarik.
Herri bakoitzak bere populazioaren araberako kuota bat du (adibidez, 22 Baionarentzat, hiru Senpererentzat, bakarra Maulerentzat), eta aukeraketa bozketa sekretuaren bidez egiten da. Gero, hautetsien biltzarrak Gobernantza Hitzarmena (Euskal Hirigune Elkargoaren Konstituzioa deitu daitekeena) bozkatuko du, berriz ere, zirriborroa aurrekoek idatzi eta onartu zutelako 2026ko urtarrilaren amaieran. Hala ere, bozketa horren ondoren abiatuko da gainontzeko prozesu osoa.
Elkargoaren Konstituzioa deitu genezakeen dokumentu honek ematen dio euslekua organo eta gobernuaren instantziei. Aski konplexua den bigarren fase hau, eta hemizikloan beste biltzar batean burutuko da. Kontu hala ere, horretarako apirilaren 24rako beranduenez Elkargoaren Biltzarra osatua izan beharko da, derrigorrez. Eta bi saioen artean, Elkargoko lurralde poloak sartuko dira jokoan. Iraganeko herriarteko egituren ereduari jarriki, egun hamar polo daude. Beren ordezkari hautatuak dira –lurralde batzordeak– etorkizuneko Gobernua osatuko duten kideen zerrendak elikatuko dituztenak.
Bere populazioaren tamainaren arabera, lurralde polo bakoitzaren misioa da presidenteari bi eta hamalau presidenteorde tartean proposatzea, gaien araberako kontseilari ordezkariak (nolabaiteko presidenteordeen ordekoak) eta lurraldeen araberako kontseilari ordezkariak (poloen erreferentziak). Azpimarratu behar da, presidenteak bere presidenteordeak eta gaien araberako kontseilari ordezkariak aukeratzeko eskubidea gordetzen duen arren –gerora Elkargoaren Biltzarrak formalki hautatuko ditu–, lurraldeen araberako kontseilariak Biltzarrak erabakitzen dituela, aurrez presidenteak beren soslaiak ontzat eman ondoren.
34 pertsona hauek (15 presidenteorde, gaien araberako 9 kontseilari, lurraldeen araberako 10 kontseilari) eta presidenteak osatzen dute batzorde exekutiboa, hots, Gobernua. Presidentearen ondoan den konfidantzazko talde honek ildo politiko nagusiak ezartzen ditu, eta batzorde iraunkor bat barnebiltzen du, Biltzarretik pasa behar ez diren erabakiak har dezakeen organoa. Guztira, 72 hautetsik osatuko dute kontseilua. Batzorde exekutiboak eta lurralde poloek erabakitako 38 ordezkariak.
Beren agintaldian, Euskal Hirigune Elkargoko 232 hautetsiak urtean bost edo sei aldiz batzartzen dira. Talde handi honek, edo mundu txiki honek, presidentearen aholkulari «soil» batetik, talde politikoen ordezkari edo gaien araberako kontseilarieraino, beren erara, 3 000 km² inguru dituen eta 158 udalerrietan banatua den 320.000 biztanleko lurraldea ordezkatzen du.