Bernhard Schlink (Bielefeld, 1944ko uztailaren 6a) alemaniar epaile, irakasle eta eleberrigile idazleak, “Itzulera” eleberrian (2006 Die Heimkehr) botere judizialari buruz hitz egitean, Prusiaren adibidea gogorarazten digu eta esaten du: «Aitonak istorio bat bestearen atzetik kontatzen zuen, akats judizialarenak adibidetzat hartuta. Horri buruz ere bazituen istorio kuttunak, behin eta berriz kontatu nahi zituenak, eta istorioen moralari buruzko elkarrizketak ere izaten genituen bion artean. Izan ere, nahiz eta gehienetan bidegabekeria izan akats judizialen ezaugarria, ospetsuenek esanahi historiko bat izaten dute askotan, eta haietan, ekintza bidegabea dena batzuetan bidegabekeriaren efektuak bidezko bihurtzen du emaitza.

Von Schmettau kondearen prozesua Arnold errotariaren aurka, esaterako, interesgarria zen oso. Behin errotariak uko egin zion kondeari errenta ordaintzeari, gobernadoreak ura desbideratu ziolako karpa haztegi bat jartzeko. Kondeak, beraz, salatu egin zuen errotaria eta lehen, bigarren, bai eta azken instantzian ere, aldeko ebazpenak jaso zituen Berlingo auzitegi inperialaren aurrean. Errotariak Federiko Handiari idatzi zion, eta hark, eroskeria eta prebarikazioa susmatuz, epailea espetxeratzeko agindu zuen, gobernadorea kargugabetu, karpa haztegia itxi eta, gainera, ezeztatu zituen aurreko epai guztiak. Hori arbitrarioa bezain bidegabea izan zen, errotak ura sobera zuelako, errentamendua ordaindu zitekeelako, eta errotaria harrapakina besterik ez zelako. Baina ebazpenak Federikori errege zuzenaren itxura eman zion eta Prusian legearen aurrean denak berdinak zirelako ospea (izan ahula edo indartsua, pobrea edota aberatsa).

Egia judizialarekiko jarrera kritikoak izan behar ditugu, auzitegien erabakiek ez baitute beti gertatutakoaren egia islatzen, prozesu judizialaren barruan eraikitako egiaren alde bakar bat baizik. Izan ere, egia judiziala ez dator nahitaez bat egia errealarekin. Epaileek aurkeztutako frogetan eta arau prozesaletan oinarrituta soilik erabaki dezakete, eta, beraz, inoiz frogatzen ez diren benetako egitateak egon daitezke.

Frogak, gainera, osatugabeak, faltsuak, manipulatuak edo eskasak izan daitezke eta, jakina, lekukoen memoriak eta adituen txostenek akatsak izan ditzakete. Beraz, frogak onartzeak edo baztertzeak, frogaren kargak eta prozesuko epeek emaitza baldintzatzen dute, eta benetan gertatu zena argitu gabe utzi. Baldintzapen subjektiboak eta instituzionalak ere badaude: epaileek frogak interpretatzen dituzte eta zuzenbidea aplikatzen dute irizpide, esperientzia eta testuinguru jakin batzuetatik abiatuta, eta horrek eragina du gertaeren berreraikuntzan.

Horrezaz gain, egia juridikoa lege prozeduraren bidez egindako berreraikuntza da errealitatearen isla zehatza baino gehiago, berez. Horregatik, egia judiziala egia prozesala baino ez da, zuzenbidearen erregelen arabera lortua eta eskura dauden frogetan oinarritua, baina ez du bermatzen egitateen egia objektibo edo historikoarekin guztiz bat datorrela.

Ondorioz, egia prozesalak arazoak sor ditzake egia errealarekiko balizko desadostasunagatik: baliteke epailearen erabakia benetan gertatu zenarekin bat ez etortzea, hura prozesura ekarritako frogen araberakoa baita.

Oker judizialak ere badaude, eta frogen balorazio desegokiak edo froga nahikorik ez izateak errugabe bat kondenatzea edo errudun bat absolbitzea ekar dezake. Ezin da alderdien arteko desberdintasuna ahaztu, hau da, baliabide ekonomiko gehiago dituenak, abokatu hobeak dituenak edo frogak lortzeko gaitasun handiagoa duenak abantaila izan dezake prozesuan.

Lekukotza ez-fidagarriak ere egon daitezke, edota frogak galdu edo onartezinak izan, arau prozesalen zurruntasun arrazoiengatik. Arauak zorrotz betetzeak froga garrantzitsuak kontuan hartzea edo egitateak erabat ezagutzea eragotz dezake. Horrek guztiak justiziarekiko konfiantza galtzea dakar, egia judiziala errealitateaz bestelakotzat jotzen denean eta gizarteak sistema judizialarekiko duen konfiantza gutxitzen duenean.

Egia judizialaren arazo nagusia da frogatan eta prozeduraren arauetan oinarritutako erabaki justu bat bilatzen duela, baina gero eta gutxiago islatzen du gertakarien egia materiala edo historikoa. EHUko selektibitate noten ondoriozko kasua zalantzaren edalontzia betetzen duen azken tanta izan da. Prusiako kasuan ez bezala, non zuzenbidea ez betetzeak berdintasuna ekarri zuen, orain aipatzen ditugun ondorio judizialek hizkuntzen eta hiztunen arteko berdintasun eza erakusten digute, eta aldi berean, Espainiako justizia euskaldunentzat justizia ez dela dioen herri ustea azpimarratzeaz gain, justizia hura funtsean espainola dela eta Voxen «lehentasun nazionala» epaitegietara ere iritsi dela frogatzen du.