Maite Arroitajauregik (Eibar, 1977) hainbat musika tresna jotzen ditu. 2009an argitaratu zuen bakarkako lehen diskoa, baina aldez aurretik bereak ez ziren beste proiektu batzuetan musikari izan zen: Anari, Lisabö, Xabier Montoya... guztira sei disko eta bost soinu banda,, ‘Akelarre’ (2020, Pablo Agüerok zuzenduta) film ospetsua tartean. NAIZ Irratiko ‘Otea lili’ saioan musikaz, eta bizitzaz beraz, aritu gara solasean.

Kantu batean diozu ez dugula maite abangoardia. Zergatik?

Ez da ez dudala maite abangoardia, kanta da pixka bat sailkatze-etiketatze-kategorizatze horren kontra egiteko modu bat. Gero badauzka hainbat irakurketa kanta horrek. Hori ere gustatzen zait, niretzat geruza bastante du. Adibidez, termino belikoetan hitz eginda, abangoardia da etsaiaren parean jartzen dena, eta ni horren kontrakoa naiz, gehiago sinesten dut ekintza eraldaketa ematen dela erretagoardia edo lubakietan. Ni horren aldekoa naiz, atzealdean edo lubakietan borroka egitearen aldekoa.

Arte korronteei buruz hitz egiten badugu, niri artea bera eta arteari buruz hitz egitea, filosofatzea, ez zait gehiegi interesatzen, gehiago interesatzen zait arteak berak nigan sortzen duena.

Hori da niretzat inportanteena. Filosofatzea... ez horrenbeste. Artea artea da ni eraldatzen nauelako, hori da arteaz interesatzen zaidana

«Arteaz filosofatzea ez zait gehiegi interesatzen, gehiago interesatzen zait arteak berak nigan sortzen duena. Artea artea da ni eraldatzen nauelako, hori da arteaz interesatzen zaidana» 

Eta ez zara modernista, ezta postmodernista ere.

Ez, etiketak ez ditut ezertarako behar, ez ditut erabiltzen. Ni naiz naizena eta punto.

Hor, kantu horretan, aipatzen duzu Franco Battiato.

Bai, «yo prefiero la ensalada, Beethoven y Sinatra». Praktikotasunean, literalki, oso entsalada zalea naiz, fruitu lehorrak ere aipatzen ditu, asko jaten ditut. Eta Beethoven eta Sinatra. Nik ere bai. Sinatra ez zait gehiegi interesatzen, kantante nahiko eskasa zen, baina mikro bat eman zioten eta mikroari esker egin zen crooner famatua. Baina mikroa eta Sinatrarena beste gai bat da.

Beethoveni dagokionez, musika klasikoaz, esango dut elitista dela, klasista eta matxista. Musika klasikoa aztertzen duen zientzia XIX. mendean sortzen da, gizonek sortzen dute Europa erdialde horretan, Frantzia, Alemania, Italia... Musika klasikoa lotu izan da intelektualtasunarekin, zerbait espirituala, gorena, eta beste guztia bihurtzen da bigarren mailakoa. Nik ez dut konpratitzen hori. Baina rocka ere elitista, klasista eta, nola ez, matxista da baita ere.

Zergatik matxista?

Gure erreferentzia gizonak direlako, gizonek hitz egiten dutelako, musikologoak (hasierakoak behintzat) gizonak direlako. Gizonen mundua izan da historikoki.

Gizonen mundua beti da matxista?

Rockari dagokionez bai, eta musika klasikoan ere bai. Gizonak bakarrik badaude eta ez badago inolako erreferentzia femeninorik, matxista da.

Rockak emakume erreferente asko ditu.

Bai, geroz eta gehiago, baina konparatzen baduzu kopurua txikiagoa da.

Zu txeloa jotzen hasi zinen, musika klasikotik zatoz.

Bai. Eta ikasketetan ez dut emakumeek idatzitako ezer inoiz jo. Ezer. Nire errepertorioan ez da emakume konpositorerik egon. Atera kontuak.

‘Europa zaharreko banpidoren guda’-k ere badu hausnarketarik. Nora iritsi gara berandu? Eta zergatik?

Leku askotara, agian gehiegitara heldu gara berandu. Modu askotan eta zentzu askotan lo gaude, pixkat gure zilborrari begira, ez nuke jakingo esaten oso ondo zergatik. Akonplejatuak gaudelako, etsita agian, ez dakit. Uste dugulako guk geuk gauza gutxi egin dezakegula mundua aldatzeko edo uste dugulako egin behar dena egina dagoela. Edo uste dugulako ez dagoela zereginik, hori nere buruari ere galdetzen diot. Ez dakit.

Kantu honekin aurre egin nahi nien aipatu ditudan galdera edo duda horiei, ekintza zuzenari dei bat egin nahi nion, «ez gelditu begira, ez izan ikusle» esan nahi nuen. Victor Iriartek idatzitako letra du eta dio: ‘«Denborak ez baitizue jaten emango’». Europa zahar honetan ematen ari da euskuin muturraren itzulera moduko bat eta galdera da ea nola hautsi horrekin. Nola dagoen Europa zaharra, zertan geratzen ari den.

Ekintza zuzena aipatu duzu. Ekintza zuzena politikan, gorputzean...

Dena da politika, orduan, ekintza zuzena denean. Dut-ek esaten zuen: «Ekintza zuzena gure bizitzen gain berjabetza». Zer esango dut nik, Dut-ek hain ondo esan zuenean, ezta? Berjabetza.

Kontraesan bat badago denera berandu iristen izugarrizko abiaduran bizi garenean.

Bai, ez dakit zer egiten gabiltzan baina ni neu korrika bizi naiz. Horrenbeste gauza egin behar dira eta denak egin behar dira ondo... Korrika korrika goaz. Baina tira, kantuan, banpiroa heltzen denerako denak daude hilda eta ez dauka nori zurrupatu odola.

Lehen aipatu duzu musika klasikoa klasista, matxista etabar dela, hor bada haserre bat.

Eta baita Europazentrista ere, hori ez dugu aipatzen maiz. Ni neure egunerokoetan saiatzen naiz nirea egiten, saiatzen naiz emakume naizen aldetik konposatzen eta hedabide publiko batean banago gogorarazten dut ere niretzat hori zer den.

Tripakominak dakarzkizu haserreak beraz.

Bai. Somatizatzen dut estomagoan. Eta loan ere bai.

Eta hori gainditzeko, zer?
Arnasketa, ondo jatea eta erlatibizatzea. Enpatizatu, egoera aztertu eta erlatibizatu. Nire aita zenak askotan ematen zidan gomendio hori: erlatibizatu egin behar da.

Nola gustatuko litzaizuke bukatzea?

Bukatzea? Ba aitari adibidez egin genion oso bukaera polita eta ordenatua, eta nik ere moduren batean aitak bezala hil nahiko nuke. Azken borondateetan idatzita utzi dut medikuarekin nahi dudala nire lagunak eta familiakoak elkartzea eta festa bat egitea. Festa bat eskatu dut. Eta, kasua emanda, ja eman beharko balidate janaria sondetatik ez nukela nahiko elikadura artifizialik. Hainbat egoerara helduta, nahiago nukeela hil. Eta erritual erlijiosorik ez egotea.

Nire aitak eginda zituen azken borondateak eta asko lagundu zigun, bai medikuei eta bai guri.

Lehen esan duzu dena eraman zenutela pentsatuta.

Berak zeukan idatzita nola nahi zuen hil. Garrantzitsua da heriotz duin bat izatea. Familiari dena erraztu zigun orden horrek.

Ordena beharrezkoa da?

Gauza batzuetarako bai. Ni neu oso desordenatua naiz, baina nire bikotea guztiz kontrakoa da eta beragandik asko ikasi dut. Adibidez, orain ibili naiz Arantzazu Callejarekin ‘Gaua’ egiten, Paul Urkixoren pelikula berria.
Bera bai da oso ordenatua, sistematikoa, eta ni ez. Orduan asko gustatzen zait bion artean daukagun oreka hori.

‘Iraganik gabeko emakumea’ kantuaz, galdetu nahi nizun: ba al du iraganik emakumeak?

Bai, noski. Baina gertatzen da nik aldarri egin behar dudala emakume bezala, eta hedabide batena nagoen aldetik. Iragana badu, baina dokumentatu gabekoa edo gizonek eta irabazleek dokumentatutakoa. Historia gizonek eta irabazleek, boteredunek idatzi dutelako.

Horregatik, Euskal Herria ez da ezer?

Bai, horregatik ez da ezer. Erosten dizut esaldia.

Esan nahi dut, ez daukalako historia idatzirik. Orain 500 urteko historia da.

Bai, berria. Pentsatzen nengoen Bernat Etxepareren horretan. Badakizu Ibon RGk egin duela liburuari buruzko disko bat eta banengoen pentsatzen hor, Etxeparek, gizona eta gainera apaiza, egiten duela garaiko kronikatxo bat.

Iraganari buruz hitz egin dugu. Eta etorkizuna? Ze etorkizun dauka emakumeak? Emakumea al da subjektu politiko berria?

Galdera nahiko abstraktua egiten zait, zaila erantzuteko. Uste dut ekinean jarraitu behar dugula gure emakume posiziotik eta nik nere aldetik lagundu ahalko banie atzetik datozenei... Emakumeoi gertatzen zaigu ez daukagula erreferentziarik eta, agian hau esatea pixka bat txuleskoa da, baina ni izan ahal banaiz erreferente bat uste dut jarraitu behar dudala horretan, sortzen, eta heziketatik eta borrokatik berdintasunean lan egiten eta gizarte heteropatriarkal honi aurre egiten moduren batean, ze oraindik oso errotua dago patriarkalismoa gure gizarte honetan.

Lehen rocka aipatu duzu: beti esaten da, ‘Sexua, droga eta rock&rolla’.

Ba niretzat kutsu matxista bat du esaldi horrek. Nahiko casposoa iruditzen zait, nahiko tontoa eta molestoa. Badirudi rocka bizimodu pseudosalbai bati lotzen zaiola. Rockero salbai hori, neskazalea...

Eta gizonezko «star» horien ondoan daude «groopie» horiek zer dira zuretzat?

Historikoki emakumea rock munduan azaltzen da groopie bezala. Gizarteak berak bultzatzen duen egoera bat da, emakumeari egotzi zaion papera. Baina sukaldearena bezala da: emakume batek sukaldatzen duenean jolasean ari da eta gizonezkoa doa Basque Culinary Centerrera, edo gizonari ile zuriak ateratzen zaizkionean ‘‘interesgarria’’ da baina emakumea ile-apaindegira doa tintea ematera.

Eta hori nola aldatu daiteke?

Ba lehen aipatu dudana, hezkuntza, gizartea aldatu behar da eta emakumezkoen erreferentziak behar ditugu. Erreferentziak behar ditugu eta sinestu behar dugu egiten dugun horretan, eta ez eduki zalantzak. Ni neu ere horrelakoa naiz ‘ai hau!’ eta ‘ai bestea!’, zalantzak ditut, baina gero gizonezko batek egiten du eta ez du inolako zalantzarik ateratzeko aurrera eta egiten ari den hori defendatzeko.

Emakumezkook beti ditugu zalantzak, gizarteak, historiak eta estruktura honek eraman gaitu gure buruaz zalantza egitera.

Errepikatzen dudan galdera da: kuota bat beharko litzateke Euskal Herriko hedabideetan euskarazko musika jartzeko?

Irmoki: bai. Ez dago ezer horren inguruan. Badago jendea, Lanartea elkartetik ari dira horren inguruan lanean, ze lotsagarria da EITBn, zineman... gertatzen ari dena.

Zer da euskal musika?

Ba euskaraz egindakoa. Euskal ekoizpenak.

Beharrezkoak al dira kuotak zuzenekoetarako ere?

Ba bai. Kontzientziazio bat behar da udaletxeetako programatzaileen aldetik, kultur teknikarien aldetik. Datuak badaude. Eta lotsagarriak dira. Ez bakarrik musikan, baita antzerkian eta dantzan ere, lotsagarria da ze gutxi programatzen den eta nola.