Uztailean Trebatu elkarteak 10 urte beteko ditu. Hamarkada bat, nekazariei laguntzen. Baratzezainak, artzainak eta erlezainak batik bat. Irulegiko gainetan, hogei bat lagun bildu ziren apirilaren 3an Zirriten Borda etxaldean, elkartearen biltzar nagusiaren kari: Trebatuk hamar kandelari putz egiteko, baina batez ere bere ibilbideari begiratu eta zain dituen hurrengo erronkei eusteko.

2016an, Trebatu ideia xume batetik sortu zen. «Belaunaldien transmisioa egun ez da familiaren testuinguruan egiten, duela 30 urte bezala», oroitarazi du Daniel Barberarena elkarteko lehendakari ohiak. Lehen marjinaltzat jotzen ziren familiatik kanpo beren ustiategiak sortu zituzten laborariak, baina denborarekin nekazaritzako kudeatzaileen ia laurden bat izatera iritsi ziren. «Duela hamar urte familiaz kanpokoak ez ziren sobera formatuak. Formazio teorikoak zituzten, baina praktika gutxi. Eta, zoritxarrez, porrot batzuk ikusi ditugu», gaineratu du. Lurraldeko bederatzi egiturak bultzaturik, elkartea sortu zen, formakuntza hobetzeko eta Euskal Herrian laborarien ezartzea errazteko. Horretarako, bi dispositibo ezarri dira: «Ekin laborantza laborantzan» izeneko formakuntza, batetik, eta «laborantza espazio-proba», bestetik.

Elkarteak proiektu haztegi gisa jokatzen du. Segurtasun sare gisa, beren etxaldeak sortu dituztenei laguntza juridikoa, fiskala eta ekonomikoa ematen diete. Urtebeteko epea dute proba egiteko, eta bi aldiz berritu daiteke.

Gainera, hilabetero batzarrak egiten dituzte proba fasean dauden parte hartzaileekin eta eskarmentua duten nekazari eta abeltzainekin, esperientziak trukatzeko. Programaren malgutasunari esker, epealdi ezberdinetan egin daitezke probak, zenbait laborarik utzitako lurretan edota Euskal Hirigune Elkargoak edo Lurzaindiak eskura jarritako baliabideekin. Hala ere, elkarteak leku iraunkor bat ere proposatzen du, azken asanblada egin den etxaldea, hausnarkari ttipien hazkuntzan hasi nahi dutenentzat. Marie Loiselen kasua da hori, adibidez.

Hiru urteko esperimentu baten ondotik, bere jarduera hastera doa uda bukaera edo udazkenean. «Akats asko egin ditut eta, hain zuzen ere, horretarako aukera eman dit programak», azpimarratu du batzar nagusian. «Proiektua apur bat lasaiago hasteko modu bat izan da, baita lur bila segitzeko ere, ni kokatzeko».

Loiselen bilaketa lana amaierara iristen ari da. Izan ere, egun Baigorriko harrobiaren inguruan lur eremu bat errentan hartuko du: «Herriko nekazari batek ustiatzen zituen lur horiek, bere baserrian lan egiteaz gain. Bere jarduera murriztu egin zen, eta jabeak lur horien alokairu bat eskaintzea erabaki zuen. Beste lur bat erosteko aukera ere izan nuen, artzaintzan abiatzeko».

LURRALDEKO AKTORE EZINBESTEKOA

«Hasi gara egoera aztertzen», oroitu du Barberarenak. Trebatu, gaur egun, hiru langilek gidatzen dute, eta hogei laboraritik gora lagundu ditu espazio-proba eremuan; laborantza instalaziorako lurraldeko eragile giltzarri bilakatu da azken urteetan. «Martxan ezarritako sistemak balio duela frogatu du», goraipatu du Fabien Labrunek, egiturako presidenteak. «Jende bat konbentzitu behar dugu oraindik baina, zorionez, gero eta gutxiago dira». Hala ere, parte hartzaileen tonu arduratuari eutsi dio: «Gauzak oso azkar joango dira. Gure herrian 30 laborarik utziko dute datozen bost-hamar urteetan. Abangoardistak izan behar dugu».

Krisi demografikoak elkartea gainditzen du, eta ez da Euskal Herrira mugatzen. Euskal Hirigune Elkargoak Xabi Etcharteri ikerketa bat egiteko eskatu zion Zuberoako nekazaritza-ustiategiei buruz. Hasierako emaitzek, 2025ean argitaratuek, adierazi zuten Zuberoako 550 ustiategietatik 100 laborari inguruk 55 urte baino gehiago dituztela.

Transmisioaren dimentsio psikosoziala funtsezkoa da, baina askotan ez dira kontuan hartzen politika publikoak, eta Batzar Nagusiko kideen arteko eztabaidetan aipatzen dira behin eta berriz. Izan ere, nekazaritza-ustiapena ez da soilik aktibo ekonomikoa, ondarea da, eta kasu askotan familien artekoa.

ETORKIZUNERAKO IKUSPEGIAK

Proiektuaren hurrengo faserako, elkarteak Enpresa Proiektuei Laguntzeko Kontratuaren estatusa hobetzearen alde egiten jarraitu nahi du. Kontratu hori legezko mekanismo bat da, enpresa bat eratu beharrik gabe jarduera baten bideragarritasuna ebaluatzeko diseinatua, eta enpresa-haztegien giltzarria da. «CAPE estatusaren onarpena urtetik urtera hobetzen ari da, baina oraindik gabezia handiak daude. Inoiz ez genituen irizpideak erabat bete», deitoratu du Kattalin Sainte-Mariek, enpresa-haztegien programaren ardura duen elkarteko langileak.

Halaber, bitartekari lana sendotuko du proiektuen sustatzaileen, saltzaile posibleen eta nekazaritza sektoreko eragileen artean, bereziki jatorri deitura babestua duten sektoreetan. 2025ean komunikazio-ahaleginak indartu zituen, nekazaritza-prestakuntzako erakundeetan esku hartuz eta antzeko erakundeekin esperientziak trukatzeko hainbat programatan parte hartuz.