«Zerubide»

Aurten, Bilbo Zaharra euskaltegiko ikasle-irakasleek aspaldidanik antolatu ohi duten “Klasikoen irakurraldi etenik gabea” ekitaldirako Txillardegiren “Leturiaren egunkari ezkutua” izan da hautatutako testua, aukera erabat egokia ene ustez. Izan ere, berriki “Argia” astekariak Beñat Oiharzabal euskaltzainari eginiko elkarrizketa interesgarrian honela zioskun: «Txillardegi miresten nuen. Politikan ere ematen zituen ikusmoldeak, perspektibak, arrazoizkoak iduritzen zitzaizkidan, euskaldunek behar zutela batasun handi bat egin, ahulak ginela... Orain ere hori pentsatzen dut. Horretan, denbora hartan, Txillardegiren eraginpean ari nintzela pentsatzen dut».

Ele esanguratsuak, zalantza izpirik gabe, garai jakin bateko pentsamoldea ezagutu ahal izateko; baina, horrezaz gain, Txillardegi irakurtzen jarraitzea ez da memoria kultural edo politikoaren ariketa hutsa: bere fikziozko literaturak ere gaur egun balio handia duelakoan nago. Eta hori dena, oraindik zabalik dauden galderak planteatzen dituelako, hain zuzen ere. Honako hauexek lirateke, besteak beste: nola eraikitzen da identitatea? Zer dakar hizkuntzen artean bizitzeak? Gatazka politikoak nola eragiten du norberaren baitan? Edota, kultura gutxituen barruan modernitateak lekurik ba ote du?

“Leturiaren egunkari ezkutua” liburuaren hasieran, Joseba Leturia parke batean dago, bakarrik, bere buruarekin hizketan eta egunerokoa idazten hasten. Testuan «Zerubide» izeneko parke moduko tokia aipatzen da. Giro urbano eta existentzial batean kokatzen zaigu protagonista, naturaren eta bakardadearen artean hausnartzen.

Gaur egun testu hura irakurtzea merezi du, eta, era berean, badira hainbat arrazoi sendo oraindik ere Jose Luis Alvarez Enparantzaren nobelak irakurtzeko, zeren eta, Txillardegi baino lehen, euskarazko literatura kostunbrismoari edo molde tradizionalagoei lotuta zegoen erabat. Hark teknika narratibo modernoak, existentzialismoa, barne gogoeta psikologikoa eta hiri sentsibilitatea ekarri zituen euskal literaturara. Egia esanda, “Leturiaren egunkari ezkutua” bezalako lanek mugarri bat ezarri zuten euskal prosan.

Hark sorturiko pertsonaiak bi munduren artean zatituta bizi ohi dira, tradizioaren eta modernitatearen artean, euskaraz eta gaztelaniaz/frantsesez murgildurik baina ez modu bertsuan, berezkoaren eta arroztasunaren arteko ortzi mugan kateaturik... Esperientzia hori gaur egun ere oso gertukoa da, ez bakarrik Euskal Herrian, baita eleaniztasuna edo kultura gatazkak bizi dituzten beste toki askotan ere.

Txillardegiren figura politikoak askotan haren literatur lana estali arren, bere eleberriak gizatasun konplexuaren ikerketa gisa irakurtzen dira hobekien. Kontraesanak, zalantzak, errua eta benetakotasunaren bilaketa ageri dira haietan. Ez dira testu lau edo doktrinarioak, aitzitik.

Nabaria da haietan Jean-Paul Sartreren, Albert Camusen eta gerraosteko existentzialismo europarraren eragina. Bere protagonistek askotan galdetzen diote beren buruari nola bizi zentzuz testuinguru politiko eta kultural zapalduan edo nahasian.

Nolanahi ere, aipatutako horren guztiaren gainetik, XX. mendeko euskal bilakaera kulturala ulertzeko ere bere testuak lagungarriak direla ez dago dudarik.

Txillardegi irakurtzeak aukera ematen du hizkuntza gutxitu batek literatura modernoa nola eraiki duen ulertzeko. Funtsezkoa izan baitzen haren ekarpena ez bakarrik eleberrigile gisa, baita euskara batuaren eta euskal kultura modernoaren bultzatzaile bezala ere.

Esan beharko genuke, bada, Txillardegi literarioki oraindik oso bizirik dagoela.

Badira bere obran pasarte batzuk intentsitate emozional eta estilo garbitasun handia dutenak, eta espero baino hobeto zahartu direnak. Intimitatea, hausnarketa eta gatazka politikoa uztartzeko duen moduak gaur egungo kutsua izaten jarraitzen du.

Egia da, hala eta guztiz ere, aipatu ekarpen haietan zenbait alderdi beste garai batekoak direla senti daitekeela, hala nola eztabaida ideologiko batzuk, tonu solemneegiak edo harreman eta hainbat pertsonaiaren ikuspegirik, egungoak ez direnak, jakina, baina horregatik ere badira interesgarriak, hau da, gertukoak ditugun garai haiek kritikoki irakurtzeko aukera ematen digutelako.

Edozein modutara ere, Bilbo Zaharra euskaltegiko ikasle-irakasleek antolatutako ekitaldiak Txillardegi gure klasikoen zerubidean jarri berri du Bilbon, nahiz eta Txillardegik maite zuen bere Donostian Jose Luis oraindik infernura zigorturik mantendu nahi duten eta “Zerubide” izeneko parkerik ez egon.

Horrenbestez, berrirakurriko dugun “Leturiaren egunkari ezkutua”, edo “Peru Leartzako” edota “Haizeaz bestaldetik”, bakoitzak alderdi desberdin bat erakusten digu: esperimentazio psikologikoa, gatazka pertsonala eta identitatearen bilaketa.

Segi dezagun, beraz, Txillardegi irakurtzen balizko Zerubiden edota edozein kale kantoitan ere.