Epistola espainiarrei

Zuengana jotzen dut, «hizkuntza komunaz» harro zaudeten espainiarrengana; Voxeko jarraitzaile izanda, edo CCOOko militante izanda ere, euskara bigarren mailako hizkuntza dela eta gaur egun espainiar Estatuaren errealitatean baliorik ez duela pentsatzen duzuenengana iritsi nahiko nuke; 1978ko Konstituzioa dela medio eta antzinako mendeetako iritzi linguistiko supremazistetan oinarrituta euskara mespretxatzen duzuelako, ez baituzue zuen hizkuntzaren jatorria eta bilakaera behar beste ezagutzen, azken horretaz harro egon arren.

Joan den astean Alemaniako Bremengo Unibertsitateko irakasle eta ikasle batzuen bisita jaso nuen eta, besteak beste, euskararen eta gaztelaniaren arteko harreman diakroniko eta sinkronikoak azaldu behar izan nizkien. Saiatuko naiz haiekin konpartitu nituen erreferentzia batzuk laburbiltzen, zuk, espainol normalak, euskarak egungo Espainiaren praktika soziolinguistikoan eremu folklorikoan bakarrik duela lekurik uste duzun horrek, uler dezazun zure hizkuntza, gurearen gainetik defendatzen duzun hori, ez litzatekeela existituko Erdi Aroan euskaldunek hitz egindako latina egungo gaztelaniaren oinarri bihurtu izan ez balute, eta areago, zure hizkuntza mundua euskaraz pentsatutako eta adierazitako forma latinoen euskal moldaketaren emaitza baino ez dela. Zuk ere gazteleraz hitz egitean mundua ulertzeko eta antolatzeko era euskaldunak erabiltzen dituzu. Sentitzen dut.

Argi dago euskarak eragin argia izan duela gaztelaniaren fonetikan, nahiz eta sarritan sotila izan. Beste hizkuntza erromantze batzuetatik bereizten duten espainieraren ezaugarri asko oso ondo ulertzen dira euskal substratuagatik. Latineko hasierako F-aren galera, hasierako /r/ indartsu dardarkariaren agerpena, bost bokaleko sistema sinplea (a, e, i, o, u), talde kontsonantikoak saihesteko joera... Hau da, gaztelania ez da soilik latin eboluzionatua; euskaldunek mendeetan zehar hitz egin duten latina da; frantsesaren eta italieraren fonetika, esaterako, oso bestelakoa da.

Goazen euskarak gaztelanian duen eragin gramatikal eta estrukturalera. Hasteko, datibo psikologikoaz hitz egin beharra dago. Espainieraz ez da esaten «yo gusto la fruta», «me gusta la fruta» baizik. Hori oso arraroa da latinez. Aitzitik, latinez «ego amo musicam» esaten da, baina euskaraz, berriz, egitura hau da: «Niri fruta gustatzen zait». Subjektu gramatikala «musika» da eta «ni» datiboan doa. Gaztelaniak eredu hori kopiatu zuen zehazki. «Me duele la cabeza» edo «me falta dinero». Hori ez dator latin arruntetik, euskal substratutik baizik. Gainera, datiboko izenordainen erabilera masiboa dago espainieraz: «Liburua erori zitzaidan»; euskararen egitura tipikoa da hori.

Euskaraz «edalontzia erori zait» esaten dugu; beste hizkuntza erromantze batzuek ez dute esapide hori inola erabiltzen (frantsesa: J’ai cassé le verre; italiera: Ho rotto il bicchiere... Espainierak nahiago du euskal egitura; norbaiti zerbait gertatzea alegia. Espainieraz «no vi nada» edo «no vino nadie» esaten da. Latinez hori ez zen zuzena. Euskaraz derrigorrezkoa da «ez dut ezer ikusi» esatea, eta gaztelaniak logika hori hartu zuen. Espainierak «zinemara noa» esateko aukera ematen du, subjektu espliziturik gabe. Euskarak ere horrela funtzionatzen du, aditzak pertsona kodetzen duelako.

Beraz, gaztelera ez da hizkuntza erromantzea soilik, euskal garunek birprogramatutako hizkuntza baizik. Horregatik, bere sintaxia arraroa da latinerako, eta fonetika bakarra izaten da beste hizkuntza erromantzeen artean. Baina, garrantzitsuena: gaztelaniaren logikak ez du frantsesaren, portugesaren eta italieraren antzik.

Ayuso andrea, zuk hitz egiten duzun gaztelania euskaldunoi zor diguzu, nahiz eta zorrak, zuretzat, espainieraren ordainez bakarrik ulertuko dituzun.