«Hiria testu bat bada, nola irakurri beharko genuke?», galdetzen du Joyce Carol Oates idazleak. Zeintzuk dira hirietako protagonistak eta azpi-protagonistak? Zeintzuk errepide eta korapilo zentralak? Eta lerroartekoak zein lerrogabeak? Non topatu daitezke askatasunerako bidezidorrak?

Halako galderak gogoan, Irati Majuelok (Iruñea, 1993) hiriaren inguruko narratibak aztertu ditu “Hiria gure oinetan” liburuan. Horretarako, euskal eleberrigintzako bost liburu hartu -“Egunero hasten delako” (Ramon Saizarbitoria, 1969), “Zergatik panpox” (Arantxa Urretabizkaia, 1979), “Ugerra eta kedarra” (Sonia Gonzalez, 2003), “Jenisjoplin” (Uxue Alberdi, 2017) eta “Neguko argiak” (Irati Elorrieta, 2018)- eta xeheki landu ditu, horko pertsonaia eta iruditegien aitzakian hiriko espazioak kritikoki pentsatzeko: etxeak, kaleak, tabernak, aterpeak... Eta noski, horiek habitatzen dituzten hiritarrak, askotariko ibilera, muga eta aukerekin.

Begirada feministatik egin du, ezinbestean. Izan ere, «perspektibaz aldatzea aski da hiri berri baten parean gaudela ohartzeko». Ikusiko dugunez, baita arazo eta soluzio berrien aurrean ere.

Liburuan espazioa, feminismoa eta euskal literatura uztartzen dituzu. Zergatik? Espazioaren irakurketan, zer begirada eskaintzen du feminismoak? Eta literaturak?

Espazioa gure egunerokoaren eta bizitzaren parte da, baina esango nuke askotan ez zaiola arreta berezirik jartzen. Eta jarri izan zaionean ikusi da, Lefebrek esaten zuen bezala, espazioa esparru ideologiko eta politiko bat dela, eta ondorioz, gizartean dauden botere harremanak ere islatzen eta konfiguratzen direla. Ondorioz, genero inplikazioak ere baditu espazio horrek.

Horren inguruan feminismotik bereziki urbanismoaren edo soziologiaren esparrutik gogoetatu da, eta niretzat oso interesgarriak diren gauza batzuk jartzen dituzte agerian: Mendebaldeko pentsamenduan nola banatzen dugun espazio publikoa eta espazio pribatua, zer ezaugarri esleitzen diegun bakoitzari eta zer genero inplikazio daukadan bakoitzak. Era berean, hirian gehiago zentratuta, hiria nola eta zertarako antolatuta dagoen, gu geu nola mugitzen garen espazio horretan, nola okupatzen dugun, zein espazio esleitzen zaigun eta zein ez... Nik egin nahi izan dudana da horren inguruan pentsatu, baina literaturaren bidez eta kasu honetan euskal literaturaren bidez.

Gogoeta horretan «flaneur»-a kontzeptu zentrala da. Zer esan nahi du?

Flaneur-a XIX. mendearen bueltan sortzen den pertsonaia mota bat da. Garai horretan kapitalismoa egonkortu eta hiri industrial modernoak sortu ziren, eta horrekin batera Mendebaldeko literatura nagusiak erabat eraldatu ziren, modernitatearen esperientzia horiek islatzen hasi zirelako. Eta horretarako figura klabe bat da flaneur-a.

Zergatik? Flaneur-a hiri horretan zehar dabilen paseatzailea delako, hirian gertatzen ari diren aldaketa horiek guztiak behatzen, xurgatzen eta harrapatzen dituena. Pertsonaia honen ezaugarriak, hain zuzen, horiek dira: hirian zehar ibiltzen da, helburu zehatzik gabe behatzea da bere zeregina eta anonimoa da. Hau da, ez du beste ibiltarien arreta erakartzen, baina, era berean, gaitasuna du jendetza horren barruan sartzeko eta gainerako ibiltari edo mugimenduak behatzeko. Eta hori guztia nahikoa patxadaz eta denboraz egiten du.

Boteprontoan, ideala dirudi.

Kontua da ezaugarri horiek guztiak betetzeko gizonezkoa izan behar dela, eratzen ari den espazio publiko horretan lasaitasunez ibiltzeko zilegitasuna berak daukalako. Eta gainera, normalean klase altuko gizonezkoa ordezkatzen zuen, ez zeukalako lan egiteko beharrik eta denbora zuelako.

Literaturaren teoria feministatik egiten den kritika da flaneur-aren pertsonaia hiriaren eta modernitatearen esperientzia islatzeko modu bakar bezala erabili izan dela, baina horrek emakumeak, eta haiek hirian izandako esperientzia modernoa, kanpo uzten zituela. Izan ere, XIX. mendeko testuinguruan, moral burgesaren araberako feminitate bati lotuta, gaizki ikusia zegoen emakumeak kalean bakarrik egotea edo gauez ibiltzea, prostituzioarekin edo moral baxuarekin lotzen zelako.

Garaiko emakume idazle askok igual horregatik ere ez zuten horren inguruan idatzi, edo idatzi zutenean arau batzuk hautsi behar izan zituzten. Adibidez, zenbait idazle horretarako trabestitu egiten ziren, hirian zehar gizonez jantzita ibili ahal izateko. Baina egia da flaneur-aren figura edo pertsonaia horrek ez zuela emakumezko ordezkari askorik izan.

Gaur egunera arte egindako bidea aztertzen badugu, ikusiko dugu hiri ibiltariak diren emakumezko pertsonaia gehiago agertu direla, baina esperientzia beste era batekoa dela. Esperientzia hori gatazkan oinarritzen da beti, modu batean edo bestean izan. Eta orduan kritika feministatik egin dena da hiri ibiltari horri bestelako ezaugarritze bat eman: flaneuse-a. Ez flaneur-aren bertsio femenino bezala, baizik eta hiriko esperientzia propioak biltzen dituen pertsonaia bezala.

Hortaz, gatazka zentrala da esperientzia horietan guztietan. Zuk diozunez, gatazka, pertsonaia horiek egin dezaketen hautuaz harago, hirian ibiltzeko baldintza da, hiria ez baita haiena.

Emakumeek edo bestelako identitate disidenteek, espazio publikora ateratzean, modu batean edo bestean gatazkatik bizi behar dute espazio hori. Beti badago nolabaiteko gatazka bat oinarrian. XIX. mendean emakumeen mugimenduak mugatzen zituzten hainbat arau zeuden bezala, gaur egunean ere ikusten ditugu. Ez dute zertan izan arau esplizitu batzuk edo legean jasotako tabu batzuk. Izan daiteke beldurraren diskurtsoak emakume bat gauez hirian zehar lasai ibiltzea mugatzea. Edo pertsona trans batek kalean zehar ibiltzeagatik jasan ditzakeen mehatxuek, begiradek edo epaiak, besterik gabe normatik kanpoko gorputz bat izateagatik.

Askotan abstraktuagoak edo zehazten zailagoak diren mugak izaten dira. Adibidez, “Egunero hasten delako” liburuko protagonista, Gisele, 1970eko hamarkadan haurdun geratu den neska gazte bat da, abortua legeztatu gabe zegoen garaian. Nahiz eta kanpotik ez zaion deus nabaritzen, berak sentitzen duen lotsa eta erru horrek hirian zehar ibiltzeko daukan modua erabat mugatzen du. Begiradak nabaritzen ditu, nazka bezalako sentsazioak izaten ditu... Eta haurdun geratu aurretik ez zuen horrelako esperientziarik.

Flaneuse hauek guztiak biltzen dituen esperientzia da badagoela beti muga edo gatazka bat esperientzia urbano horretan. Hau da, gure gizartearen egiturak direla-eta, ez dagoela kalera zilegitasun eta patxada osoz ateratzeko aukerarik.

Zuk planteatzen duzunez, gatazkak ez dauka zertan txarra izan, hor sortzen dira transgresiorako baldintzak ere. Are gehiago, momentu batzuetan zirrarako iturria ere izan daiteke.

Bai, horretan bakarrik geratzeko arriskua dago: mugak daude, gatazka bat dago eta horrek gure esperientzia mugatzen du. Batzuetan igual ez da hainbeste gatazka, deserosotasuna baizik.

Nik uste landu ditudan eleberri hauetako batzuek deserosotasun hori askatasun edo plazer eremu bilakatzeko erreminta batzuk ematen dituztela. Esaterako, “Jenisjoplin” edo “Ugerra eta kedarra” liburuak. Bietan pertsonaia nagusiak bi emakume gogor dira, festa gustatzen zaienak, sozializazio eremua tabernetan eta gaueko eremuetan dutenak, eta hor ikusten da hori ere badela emakumeentzako espazioa eta egon daitezkeela plazerrerako espazio horiek ere. Kontua da horretarako askotan transgresio bat egin behar dela, deserosotasun horrekin elkarrizketa egin.

Alde horretatik, beldurraren diskurtsoen aurrean, badago eremu horiei ez muzin egiteko dei bat, ezta?

Bai. XIX. mendetik hona adierazgarria da nola jarraitzen dugun beldurraren diskurtso hori sostengatzen. XIX. mendean esaten zen: «Emakume, ez atera kalera bakarrik, bortxatuko zaituztelako, lapurrak daudelako, prostitutak daudelako eta haietako bat bilakatu zaitezkeelako», Bada, gaur egun kasik berdin irauten du: «Ez atera kalera gauez, arriskutsua da festan edo gauez bakarrik edo era jakinean jantzita ibiltzea...». Diskurtso horiek mantendu egiten dira. Eta diskurtso horien ondorioa paralizatzailea da; funtsean «etxean geratu zaitez» esatea da.

“Jenisjoplin”-eko pasarte batek oso argi azaltzen du. Gaztetxotan, protagonistaren herrian zurrumurru bat zabaltzen da, bortxatzaile bat kalean dabilela esanez. Gurasoek eta eskolak bereziki neska gazteei esaten diete kontuz ibiltzeko herrian, berarekin topo egin dezaketelako. Eta horrek horrelako psikosi bat sortzen du nesken artean. Pertsonaiak, momentu batean, lagun batekin dagoela, bortxatzaile horrekin aurrez aurre topo egiten du. Eta bere hautua, atzera egin beharrean, zuzenean, buruz buru berarekin topo egitea da. Azkenean, badago hor tentsio bat, eta eta ez da ezer gertatzen. Adibidea oso grafikoa iruditu zitzaidan, gure gizartean gertatzen denarekin bat egiten duelako. Diferentzia handiz, bortxaketen ehunekorik handiena etxean eta inguruko pertsonengandik gertatzen da, ez kalean. Baina beldurraren diskurtsoak espazio publikoaren erabilera hori mugatzen du.

Momentu batean galdetzen duzu: ados, baina gatazka zenbateraino da bideragarria? Ziurtasun batzuk ere behar baitira.

“Jenisjoplin” eta “Ugerra eta kedarra”-ko bi adibide hauekin hori ikusten da. Bi protagonista oso punk ditugu, beren buruengan konfiantza handia dutenak, beren lekua, etxea baino, espazio publikoa dela sentitzen dutenak. Identitate kaletar oso markatua daukate, eta horrek etengabeko biolentzia eta biolentzia horri aldiro erantzun behar izatea eragiten du. Zer gertatzen da erantzuteko prest ez zaudenean? Edo zure bizitzan zerbait gertatzen denean -kasu batean gaixotu egiten da eta bestean bere lagunik onena hil egiten da-? Ba ez zarela gai edo ez zeudela prest biolentzia horri etengabean erantzuteko. Orduan, emakume oker edo kaletar horren irudia nolabait desegin egiten da. Ez hainbeste haiek nahi dutelako, baizik eta inguruko baldintzek eta biolentzia horrek horretara eraman dituelako.

Horrek erakusten du emakumeen kasuan espazio publikoan plazera bilatzea zigortuta dagoela. Gizonezkoen kasuan ez diote biolentzia horri etengabe erantzun beharrik; orduan, gauza bat edo bestea gertatuta ere, badago aurrera egiteko aukerarik. Baina bi kasu hauetan ikusten da ezetz, aldiro esfortzu gehigarri bat egin behar delako.

Patriarkatuak hirian mugitzeko arrazoi eta moduetan ere eragiten du, ezta? «Zergatik panpox» liburuko ama langilearen ibilera oso adierazgarria da: etengabe presaka, itolarrian...

Nik uste liburu horrek oso argi erakusten duela hori. XX. mendeko liburu bat da, eta pertsonaia etxean eta etxetik kanpo lan egiten duen emakume bat da. Pentsa daiteke jada ez dela XIX. mendea, beste testuinguru bat dela, espazio publikoan ez dela ibili behar esaten duen lege espliziturik ez dagoela. Baina zer gertatzen da? Emakume honek dituen arduren eta eginbeharren pilaketak bere esperientzia urbanoa erabat baldintzatzen duela. Espazio publikoa eginbehar horiek gauzatzeko bakarrik erabiltzen du: umea eskolan uzteko, lanera joateko, erosketak egiteko... Eta gainera, pilaketa horrek ezertarako astirik ez edukitzea eragiten du. Denbora osoan ari da «ez naiz iritsiko», «umea nire zain egon beharko da eta horrek ama txarra egiten nau», «garbigailua jarrita utzi dut», «ai, semaforo hau saltatuko dut»... Ez dago dagoen lekuan, beti presaka dabil -oso adierazgarria da autoz ibiltzen dela-.

Flaneur-aren antagonia bat da kasik: hura paseoan eta lasai ibiltzen da, behaketari emana, eta kasu honetan ez dago hiriaren deskribapenik. Ez du azaltzen nolakoa den parkea, eskola... Ez du begiratzeko denborarik ere! Eta zoritxarrez hori da emakume askoren hiriaren bizipena. Teresa del Valle antropologoak oso argi azaltzen zuen: emakume askorentzat espazio publikoa espazio pribatuaren luzapen bat baino ez da.

Etxea ardatz izan arren, hori ere ez omen da espazio pribatua edo propioa. «Domestikoa» dela diozu, hor ere besteentzako emana dago eta.

Espazio publikoa eta pribatua kontzeptualki bereizi zirenean, eremu pribatua askotan deskantsurako eremu bezala hartzen zen. Espazio publikoa lanerako edo politikarako erabiltzen zuen gizon horrek gero atseden hartzeko esparrua zen. Baina emakumeentzat, era berean bada lanerako espazioa ere. Adibidez, “Zergatik panpox”-en kasuan, protagonistak etxearen eta umearen ardura dauka. Orduan, berarentzat bainu bat hartzen ari den momentuan, danba!, umea esnatu egiten da amesgaizto bat daukalako. Espazio pribatuan ere ez dauka berarentzako espaziorik.

Kontuak kontu, hiria askatasunerako borroka zelai bezala irudikatzen da maiz, baita subjektu ez hegemonikoentzat ere. Zertan datza potentzial askatzaile horrek?

Hiriak beti izan du izaera anbiguoa literaturan eta literaturatik kanpo. Eta izaten jarraitzen du. Ez nuen hiriaren begirada negatibo bat eman nahi, emakumeek eta bestelako identitateek plazerrerako aukerarik izango ez balute bezala. «Kaleak eta gauak gureak dira» esaten dugunean ere, hori esan nahi dugu.

Liburu hauetan argi agertzen da potentziala badagoela. Esan bezala, gaueko giro hori eta hortik plazera bilatzea izan daiteke estrategia bat, baina badaude beste batzuk ere. Adibidez, laguntasuna nahiko argi agertzen da espazio publikoa eta hiria gozagarri eta bizigarri egiteko modu bezala. Bestetik, hiriak askotan izan du berriz hasteko potentziala ere: izan nahi duzun hori eraikitzeko esparru berri bat izan da, bereziki jaioterrian edo inguru konkretu batzuetan bizipen itogarriak izan dituzten pertsonentzat. Bai LGTBI komunitatearentzat, baina baita beste pertsona askorentzat ere, familia berriak sortzeko edo norbere identitatea garatzeko.

Norbanakotasuna eta kolektibotasuna bestela garatzeko, alegia.

Uste dut biak behar ditugula. Hori oso modu politean irudikatzen da “Neguko argiak” liburuan. Batetik, asko aipatzen dira auzokideak, komunitateak, lagun sareak eraikitzeko beste modu batzuk. Eta horrek potentzialtasun handia dauka: hiri batean hori topatzeak espazio publikoa beste era batera bizitzeko modu bat ematen dizu. Baina bestelako askatasun mota bat ere agertzen da: eleberri honetan emakumeak parkeetan zehar gauez ibiltzen dira, lasai, kezka berezirik gabe, flaneur-aren patxada eta behaketarako gaitasun horrekin. Eta horrek ere egiten du hiria bizigarri: norbanako bezala lasai ibiltzeko aukera izateak.

Amaitzeko, lokatzetara egingo dugu salto. «Hirietako segurtasunaz» asko hitz egiten da azken boladan. Esandakoak kontuan izanik, nola ikusten duzu auzi hori?

Nik uste segurtasunaren ideiaren atzean berriz beldurraren diskurtsoa dagoela. Eta beldurraren diskurtsoa “bestea” zein den definitzetik eraikitzen da: gaur egun pertsona beltz bat, kalean egote hutsagatik, susmagarria da. Begirada guztiak berarengan jarrita daude, ea zer egingo duen, zer ez... Paseatzeko aukeraz harago, ez dauka izateko eta egoteko zilegitasunik ere.

Hori gure hirien konfigurazioarekin ere lotuta dago. Hau da, zertarako daude eginak? Alde batetik, produktibitatetako, lanera joateko. Autoak nagusi dira eta ibilbide eta mugimendu produktibo horiek lehenesten dira. Bestetik, aisiari begirako hiriak dira, baina kontsumismoari lotuta. Orduan, kalean egotea ia-ia ez dugu praktikatzen. Eta noski, migrantea bazara, ez baduzu etxerik eta ez baduzu lanik, egin dezakezun gauza bakarra kalean egotea da.

Bestalde, ez dugu pentsatzen zeri ematen diogun garrantzia edo nondik pentsatzen dugun bizi dugun espazio hori. Esaterako, hirietako edo herrietako jendearen beste kezka nagusi bat da ez duela aparkatzeko lekurik. Zergatik inporta zaigu hainbeste etxe azpian aparkatu ezina eta ez etxe azpian dagoen pertsona horrek ez duela non lo egin?