Korrika, euskararen ikur nagusia, bi urtetan behin iristen da Euskal Herrira, mezu ozen eta garbia ekarriz: euskara sentipena eta mugimendua da, bizitza, azken finean. Baina Iparraldera begira jarriz gero, kontraesan kezkagarria mahaigaineratu da. Lapurdin, Zuberoan eta Nafarroa Beherean, euskara izan da nagusi mendeetan zehar. Egun, ordea, gure hizkuntzak paradoxa bitxia bizi du bertan: eskolan dezente hazi bada ere, indarra eta presentzia galdu ditu eguneroko bizimoduan.

Azken bi hamarkada hauetan, euskarazko irakaskuntzak aurrerapauso handiak eman ditu. Euskararen Erakunde Publikoaren datuen arabera, hezkuntza elebiduna eskaintzen duten ikastetxe publikoen proportzioa %34tik %66ra igo da 2004 eta 2024 artean. Seaska ikastolen sarea eta ikastetxe pribatuak kontuan hartzen baditugu, haur eta lehen hezkuntzako ikastetxeen %71k euskarazko irakaskuntza eskaintzen die ikasleei. Bigarren Hezkuntzan, berriz, 41 ikastetxeetatik 32k, eta 15 lizeotatik 12k, atal elebiduna daukate, eta sei ikastetxe berri hasi dira murgiltze ereduan, duela berrogei urte Sarako eskola publikoan abian jarri zuten sistemari jarraiki. 4.300 ikaslek baino gehiagok Brebet azterketak euskaraz egiteko aukera eduki dute eta Seaskak eskubide hori modu iraunkorrean finkatzeko beharra azpimarratzen du.

Hala ere, gure hizkuntzaren egoera soziala oso tamalgarria da Ipar Euskal Herrian. Hango biztanleriaren %6,3k baizik ez du euskaraz hitz egiten eta hizkuntzaren familia-transmisioa guztiz hautsita dago eremu askotan. Ikasgeletako jarduerak ez du orekatzen kalean ematen den galera nabarmena: haurrek euskaraz ikas dezakete ikastolan, baina, gelatik kanpo, frantsesa da erabat nagusi.

Zuberoak, 15.000 biztanle baino ez dituen lurraldeak, egundoko ahaleginak egin behar izaten ditu bere euskalki eder horrek bizirik iraun dezan. Zubererak, berezko arkaismo gramatikal eta fonetiko dituenak, nortasun handia eman die xiberotarrei. Baina, belaunaldien arteko transmisioa arrisku larrian dago eta, azkenean galtzen bada, inolako zalantzarik gabe, desagertzera kondenaturik dago.

JAITSIERA %65ETIK %26RA

Historian zehar egoera erabat aldatu da. XIX. mendearen amaieran, euskara zen nagusi Iparraldeko herri gehienetan, eta hango populazioaren %65ak komunikazio tresna bezala erabiltzen zuen, haietako askok frantsesez ere ez zekitelarik. XX. mendearen bukaeran, aldiz, 1990eko hamarkadan bereziki, Ipar Euskal Herriko biztanleriaren %26a baino ez zen euskaraz mintzatzen. Gehienak, gainera, landa-eremuetako adineko gizon-emakumeak ziren.

Hizkuntza etxean transmititzeko ohitura gutxitu zen, eta gazte anitzek gure hizkuntzaz hitz egiteko ahalmena galdu zuten, frantsesa jaun eta jabe baitzen kalean nahiz ikastetxean. Gauzak horrela, euskara gainbeherako bidetik abiatu zen, eta hizkuntza baztertu batek pairatzen dituen estutasunak sufritu zituen Lapurdin, Zuberoan zein Nafarroa Beherean.

Egoera politikoa eta administratiboa oso konplexua da frantziar Estatuan: frantsesa da hizkuntza ofizial bakarra eta tokiko hizkuntzak babesteko neurriak ez dira inoiz modu eraginkorrean ezarri. 2001ean haien aldeko lege bat onartu bazen ere, Konstituzio Kontseiluak haren ezarpena zorrotz mugatu zuen, gauzak are gehiago zailduz.

Esku-hartze instituzionalen eza eta erabilera sozialaren murrizketa kontuan harturik, adituen iritzia ez da lasai egoteko modukoa: joera hau laster aldatzen ez bada, mende erdiko epean euskara desagertu egin daiteke Ipar Euskal Herrian. Ikastetxeetako lana ez da nahikoa gure hizkuntzak bizirik iraun dezan. Familiartean, lagunartean eta bizitzaren esparru guzti-guztietan konplexurik gabe erabiltzea da etorkizuna bermatzen duena, belaunaldiz-belaunaldi transmititzea.

Hala ere, ongi jardunez gero, irakaskuntza elebiduna eta murgiltzailea itxaropenerako leihoa izan daiteke. Bizitasun hori ikasgelatik plazara eramatea da egungo erronka, familia- transmisioa sustatzea, kalean zein bulegoetan erabiltzea, harremanetan ezinbesteko tresna berriz bihurtuz. Zuberoa, mendeetan barrena sekulako nortasuna eman dion bere euskalki aberats eder horrekin, euskararen etorkizunerako laborategi bilakatu zaigu. Guztion esku dago altxor zoragarri hori galtzen ez uztea.

«Eskolak garrantzitsuak dira, jakina, baina ekosistema osoa behar da euskaraz bizitzeko»

Bixente CLAVERIe AEKren Artezkaritza Kontseiluko kidea

Bixente Claviere (Maule, 1976) AEK-ko Nazio Kontseiluko kide da eta urte asko darama euskararen irakaskuntzan, baita bizibirritze lanetan ere. Korrikaren hasiera honetan, Zuberoako euskararen egoeraz, eta gure hizkuntzak etorkizunari begira dituen erronkez mintzatu zaigu.

Zein izan da historikoki euskararen egoera Zuberoan?

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, euskararen erabilera apaltzen hasi zen gurean. Irakaskuntzan debekatu zuten eta familia bidezko transmisioa ere gutxitzen joan zen. Egoera horrek ongi baino hobeto erakusten du Bizkarsoro filmak. Ahoz-aho transmititzen zen batez ere, familiartean. Garai batean oso jende gutxik zekien idazten edo irakurtzen eta eskoletan ez zen irakasten. Orain datuak arras kezkagarriak dira: Ipar Euskal Herrian familia bidezko transmisioa %25etik %13ra jaitsi da 2001etik 2021era.

Eta zein da gaur egungo egoera?

Frantziako Konstituzioaren arabera frantsesa da hizkuntza ofizial bakarra. Administrazioan, adibidez, ezin da euskara erabili eta horrek ondorio latzak dakartza. Zuberoan eta Baxe Nafarroan, euskaldunen portzentajea %47,5 ingurukoa da, bataz beste, baina erronka nagusia erabileran datza. %6ak soilik erabiltzen du euskara frantsesa baino gehiago. Hala ere, ikasteko gogo handia dago: bi ikastola eta gau-eskola bat martxan dira eta. Gaur egun, aldiz, eskolak eta euskaltegiak ditugu euskararen transmisioaren ardatz nagusi.

Zer erakusten dute azken inkestek?

Orokorrean elebidunen kopurua jaitsi bada ere, datu baikorrak ageri dira gazteen artean. 16-24 urtekoen artean, adibidez, euskararen ezagutza nabarmen igo da azken hamarkadetan. Nire ustez, euskara ofizial bihurtzea funtsezkoa da bizi-iraupenerako. Horrez gain, hiztun gehiago sortu behar dira, eta gure hizkuntzak presentzia handiagoa izan behar du administrazioan, aisialdian, zein eguneroko bizian.

Baikor zara etorkizunari begira?

Egoera larria bada ere, baikor naiz, bai. AEK-ko irakasle gisa, urtero-urtero sortzen diren hiztun berriek ematen didate baikor egoteko itxaropena. Nire ustez, astiro-astiro eta urratsez urrats, posible dugu Euskal Herria berriz euskalduntzea. Eskolak oso garrantzitsuak dira, jakina, baina ekosistema osoa behar da euskaraz bizitzeko.