Irailaren 27a gerturatzen den bakoitzeko barruak mugituko dira.

Bai, bakarren bat urtero etortzen da galderak egitera egun hartaz eta, bai, pixka bat ezberdina izaten da gauza berdinak aipatzea.

Zer oroitzapen duzu gertatutakoaz edo gero etxean kontatutakoaz?

Nik orduan 12 urte nituen, 13 egiteko, eta ondo akordatzen naiz. Sarjentua etorri zenean izebari esatera semea nola hil behar zioten, gure etxean zegoen. Abisua etorri zenean, noski, izeba oso gaizki jarri zen. Erizaina etorri eta lasaigarriak eman zizkioten, eta prestatu ziren denak Burgosera joateko. Etorri ziren beste izeba, lehengusuak eta Anjelen lagunak, eta hiru kotxe edo joan ziren Burgosera. Han, izeba kotxetik irten zenean, ez zen gauza bera bakarrik ibiltzeko, eta bi soldaduren artean sartu zuten barrura. Han funtzionario batek goitik behera miatu zuen. Horrek min handia eman zion.

Gero, kapitain batengana-edo pasatu zuten, eta hark galdera batzuk egin zizkion eta esan zion ea Anjel hiltzen zutenean gorputza Nuarbera eramatea nahi zuen. Eta esan zion baietz, «lo que yo no quiero es dejarlo en Burgos». Orduan esan zion gorputza eramaten zutenerako 50.000 pezeta prest izateko, ehorztetxeko gastuak ordaintzeko, eta «ez dadila egon ezeren iskanbilarik, ze bestela hartuko dugu gorputza, eramango dugu eta ez duzu jakingo sekula non dagoen zure semea», esan zioten.

Burgosen Anjelekin hitz egiteko aukerarik izan zuten senideek?

Ez, amak soilik. Eta etxera etorri zenean garbi utzi zion sarjentuak, «ez du balio ez zaudela ondo, aitzakiarik ez du balio, zuk bakarrik daukazu aukera, beste inork ez dauka ikusterik». Eta ez zieten utzi. Apaizak ere joan ziren, ea eurek eskatuta utziko ote zieten, baina ez zioten inori utzi.

Anjel atxilotu zutenetik hil zuten arteko tarte horretan, etxekoek izan zuten berarekin hitz egiteko aukerarik?

Bai. Martutenera eraman zuten lehenbizi, eta hara joaten ginen, gu umeak ere bai. Izeba eta gu normalean igandetan joaten ginen, eta nire ama eta Urretxun bizi ziren beste lehengusu batzuk, asteazkenetan. Astero izaten genuen bisitatzeko aukera. Gero, Burgosera eraman zutenean, jada zailagoa izan zen. Burgosen igandetan ez zen bisitarik izaten, astegunetan bakarrik. Eta ama eta izeba eta ibiltzen ziren... jende gutxiago.

Eta berak zer esaten zuen?

Gu umeak ginen, eta guri galdera normalak egiten zizkigun, «attitte eta amama zer moduz» eta halakoak.

Etxekoekin ariko zen. Ez dakit egoeraren larritasunaz zer esaten zuen, nola bizi izan zituen berak egun haiek?

Anjelek ez zuen esaten inoiz hilko zutenik. Amari esaten zion ez zutelako hilko. Nire ama-eta joaten zirenean, sekula ez zien esaten hilko zutenik. Niri iruditzen zait berak pentsatuko zuela, baina ama agian lasaiago egoteko ez zuen esaten.

Nola iritsi zen etxera hil egingo zuten abisua?

Gaueko bederatziak aldera etorri zen. Hurbil bizi ginen, nire izeba egunero etortzen zen gure etxera. Han zegoen, eta uste ez genuen notizia bat izan zen. Etorri zen sarjentua eta nire aitaren bila joan zen; aitari esan omen zion ea modu on bat bazuen amari esateko semea hil behar ziotela. Nire aitak esan zion: «Ba al dago ba modu on bat ama bati semea hil behar diotela esateko?’». Ezustekoa izan zen, une hartan ez genuen pentsatzen. Epaiketak eginda zeuden arren, sorpresa izan zen.

Hilotza Nuarbera ekartzeko baldintzak jarri zituzten. Nola pasa zen hura?

Anjel ikusi zuenean, izeba gaizki zegoen, eta etxera etorri zen gauean bertan. Burgosen geratu ziren nire ama, aita eta Nuarbeko bere lagunak. Han egon ziren hurrengo egunera arte. Kartzela ondora joaten ziren, eta ez zieten uzten egoten inguruan. Orduan, han inguruko leku batean egon ziren. Bueltaka ibili zituzten mareatu beharrean, orain etortzeko, gero joateko… Bueno, azkenean hirurak aldera behintzat abiatu ziren gorputzarekin.

Ez dakit zenbat Land Roverren artean ehorztetxeko autoa gorputzarekin hartu zuten, eta atzetik nire ama, aita bere lagun batekin eta bi kotxe edo hiru. Abiatu zirenean, hurrengo herrian semaforo bat gorrian jarri zen eta orduan alde egin zieten. Nire ama eta gainerakoak bide guztian bila jardun zuten, baina ez zituzten aurkitu. Pentsatu zuten nonbait egon zirela edo beste bideren bat hartu zutela edo… auskalo.

Gaueko hamarrak aldera iritsi ziren azkenean, ilundu eta gero. Hori zen eurek nahi zutena, jenderik ez egotea, baina hala eta guztiz ere jende pila bat zegoen. Hemen arratsaldean kontrolak-eta ipini zituzten. Ez zioten jendeari pasatzen uzten, baina jende asko etorri zen menditik bueltan. Jende asko zegoen, asko. Eta gauean iritsi zirenean, jendeak hemen segitzen zuen. Kanposantura iritsi zirenean, bueno, apurtu zituzten kristalak eta hil kutxarenak, baina ez genuen ikusterik izan.

Nolakoak izan ziren hurrengo egunak. Sentitu zenuten ingurukoen babesa?

Bai, handia. Nire izebaren etxean izan ziren egun batzuk egun osoan jendea zegoena, etorri eta joan, Euskal Herri guztiko jendea. Nafarroatik etortzen ziren, Bizkaitik ere bai, hemen ingurukoak ere bai, jende pila bat. Ondorengo egun askotan. Eta kazetariak ere bai, asko, belgikarrak, frantziarrak… Nik uste izebari horrek asko lagundu ziola. Jende asko pasatu zen izebaren etxetik.

Handik oso gutxira hil zen Franco. Ez dakit etxean ere aipatzen ote zenuten, ba «hilabete atzeratu balitz…»

Bai, hori askotan esan izan genuen. Hilabete batengatik, begira! Jada hiltzear zegoen Franco, baina begira zer nolakoak egin zituen azkenean. Nik uste dut bera gaizki sentitzen zela eta halako mendeku bat zela.

Urtero izaten dira oroimen ekitaldiak. Horiek familiarentzat garrantzitsuak izan dira.

Urtero-urtero gogoratzea eskertu egiten da. Hemen, Azpeitiko ezker abertzaleak urtero egin izan dio omenaldia, eta Udaletik ere alkatea eta zinegotziak urtero etortzen dira kanposantura, loreak bidaltzen dituzte... Orain dela urte gutxi arte Nuarben bertan egin izan diote omenaldi hori, eta orain badira bi edo hiru urte Azpeitian egiten zaiola, errazagoa delako bertaratzea jende gehiagorentzat, beharbada. Baina urtero-urtero egin diote omenaldia, eta oso eskertuta gaude alde horretatik.

Instituzionalki aitortza iritsi zen orain urte batzuk. Une hori garrantzitsua izan zen familiarentzako?

Bai, oso. Behin ere ez genuen pentsatuko aitortza hori iritsiko zenik. Berandu iritsi zen, baina ezustea izan zen eta oso gustura hartu genuen. Bazen garaia aitortzeko ere.

Urte hauetan guztietan biktimez hitz egiten entzungo zenuten. Horrek zuen etxean ere zer pentsatua eragingo zuen.

Hori asko entzun dugu eta beti sentitu izan dugu biktimak besteenak zirela, baina hemen biktima asko egon dira beste aldean ere. Horrek pixka bat gaizki sentiarazten gintuen, pentsatuz haiek beste alde batekoak bai, baina gure lagunak ere biktima asko izan dira.

Gaur, 50 urte pasatu dira. Familiaren aldetik ba al dago eskari berezirik?

Ez. Uste dut jendeak eman digun babesarekin konformatzen garela.