Zortzi urte zenituen Jon anaia hil zutenean. Baduzu garaiko oroitzapenik?

Flash batzuk baditut. Gogoan dut auzoan jolasten genuenean zer egur ematen zigun. Berak lehenago alde egin zuen etxetik. Mendian ere asko ibiltzen zen, eta bere kontuetan... Etxean ez zen asko agertzen, eta pena handia ematen dit berarekin gehiago ez egon izanak.

Irailaren 27a hurbiltzean, burura etortzen al zaizkizu egun haietako gertakariak?

Bai, horiek bai. Izugarria izan zen. Gogoan dut hura hil eta gero jendea hasi zela etxera etortzen. Manifestazioak izaten ziren eta grisak ateratzen ziren. Herri osoa joaten zen manifestazioetara, eta gure etxeko balkoi azpian bukatzen ziren. Ni txikia nintzen eta amarekin egoten nintzen, denok egoten ginen balkoian. Dena jendez beteta zegoen, eta ondoren jende pila bat pasatzen zen etxetik, eta ezagutzen ez genuen jendea. Jonek esan zion amari seme pila bat irabaziko zituela, eta horrela izan zen. Izugarria izan zen urte batzuetan zenbat jende etorri zen guregana.

Herritarren babesa izan zenuten lehen unetik?

Bai, herrikoak beti, eta bizilagunak. Jende asko etortzen zen guregana. Hori bai, hura gertatu eta gutxira etxetik alde egin behar izan genuen. Kalean ginen, etxera joan eta aurkitzen genuen atea botata… Garai horietan «inkontrolatuak» zeuden, Batallon Vasco Español, Guerrilleros de Cristo Rey eta horrelakoak, baina poliziak ziren eta gure etxera etortzen ziren. Esan ziguten hobe genuela egun batzuetan etxetik alde egitea, eta Añorgara joan ginen, eta han bizitzen egon ginen hilabete batzuk.

Zalamea de la Serenakoa da zuen familia, zarauztartua. Nongoak izate horrek zuen etxean pisua izango zuen…

Gure gurasoak artzainak ziren eta handik etorri ziren. Kepa eta ni gara gazteenak, eta hemen jaio ginen, baina beste guztiak han jaio ziren eta 8-10 urterekin etorri ziren. Gu hangoak ginen, baina hona etorri ginen eta… begira Jon!: dena eman zuen.

Askotan galdetzen nion nik amari nolakoa zen Jon. Nire ama alargun geratu zen, 40 urterekin edo, zazpi seme-alabekin. Kontatzen zidan Joni esaten ziola: «Aste honetan ezin dizut batere pagarik eman»; eta Jonek erantzuten ziola: «Nik ez dut behar, ez du inporta…». Galtzak zulatuta zeuzkan, eta esaten omen zion: «Oraindik ezingo dizut erosi prakarik»; eta hark: «Nik ez ditut behar, hauekin oso ondo moldatzen naiz»… Ez zuen halakorik behar; berea zuen mendia, eta Euskal Herria.

Jon anaia beti presente izan da zuenean, ezta?

Bai, beti eredua izan da. Haren koadroak ditugu etxean. Bere tatuajeak ere baditut… zen bezalakoa zelako eta egin zuenagatik. Onerako eta txarrerako, noski. Kontroletan, adibidez, karneta erakutsi eta ‘Paredes’ ikusitakoan, bueno! Behin, Kataluniatik bueltan, autobusa geratu zuten; denei karneta eskatu eta ni bakarrik jaitsarazi ninduten. Bi ordu egon ginen han.

Horrelakoak askotan gertatu zaizkigu etxeko denoi. Ikusten zuten Paredes Manot… eta noski! Gogoan dut behin Derion geratu gintuztenekoa. Nik poltsan beti anaiaren argazkia eramaten dut. Poliziak hura ikusi zuen eta entzun nuen: «Tiene que ser algún terrorista el que tiene esto aquí…». Ni kanpoan, eskuak atzean eta, badakizu, mendira begira. Etorri zen eta ea nor nintzen; eta nik, ba, «Txikiren anaia»; eta haiek hasi ziren: «Esos mataron a mi abuelo, esos terroristas…». Eta, bueno, nik esan nion: «Unos mataron, aquí ya se ve quién ha matado mucho… Yo estoy muy orgulloso de mi hermano». Eta bai, han luze egon ginen!

Aipatu duzu anaia hil osteko egunetan une gogorrak bizi izan zenituztela.

Etxera joan eta ikusten genuen bat-batean atea irekita, dena lurrean botata… eta hori bizpahiru aldiz gertatu zen. Orduan gomendatu ziguten etxetik alde egiteko denbora batez. Gogoan dut azaro hartan gertatutakoa. Bizilagun baten etxera joaten ginen afaltzera, asko lagundu ziguten. Egun batean, han ginela, tinbrea jo zuten eta nire ama agertu zen odoletan, «Que nos matan» oihuka. Bizilaguna behera jaitsi zen, bizilagun guztiei tinbrea joz laguntza eskatzen. Jaitsi ginen eta han denak burua zabalduta zuten… Oso haserre zeuden haiek Jonekin. Joan den urtean, gure ama hil zenean, etorri zen pertsona bat eta esan zidan: «Gaztetan atxilotu ninduten eta galdetu zidaten: ‘¿Tú conoces a Txiki?’; eta: ‘Sí, porque es de mi pueblo, es un año mayor que yo’; eta esan omen zion: ‘El día que le cojamos a ese que sepas que lo vamos a matar‘». Izugarrizko amorrua zioten Joni.

Zergatik zioten halako amorrua, zure ustez?

Extremaduratik etorri da, 10 urterekin, ez du hizkuntza ezagutzen, ez du Euskal Herria ezagutzen… Hauek ez zuten sinesten, euskaldun asko ez dira sartzen kontu hauetan, eta normala da, eta zer eta Extremaduratik etorritako bat sartzen da ETAn, eta ez zaio inporta zer gertatuko zaion. Hor sartu eta badakizu zer gertatu ahal zaizun… Extremaduran sortu, hona etorri eta bere bizitza ematea… «¡Este puto extremeño!» esango zuten. Nire ustez horregatik zioten amorrua.

Irailaren 27a gerturatzen denean, zuen etxean ere gauza asko mugitzen dituen eguna izango da, ezta?

Bai, gainera hasten dira bateko eta besteko elkarrizketak. Aurten 50 urte, gainera, gauza berezi asko antolatu dira. Aurten berezia izango da, eta data hurbildu ahala urduri jartzen zara, bai. Aurten ama falta da, iaz joan zitzaigun eta… beti han zegoen ukabila altxatuta ‘Eusko gudariak’ abesten, eta jada ez da egongo. Oroitzea garrantzitsua da, jendeak jakin dezan zer gertatu zen.

Aipatu duzu Ertzaintzak omenaldiari jarritako oztopoak, garaian etxean jasandako erasoak, ondoren kontroletan izandako jazarpenak… Ezin izan duzue zuen anaiaren figura bakean gogoratu?

Ez, askotan ez. Joaten ginen urtero omenaldia egitera, eta maiz ikusten genuen kalez jantzitako polizia kanposantu barruan. Beste batzuetan ertzainak etortzen ziren eta gu grabatzen hasten ziren… Liskarrean, erdi borroketan, bota gintuzten behin edo bitan hilerritik. Izan ditugu halakoak…

Biktimak hitza entzunda, zer datorkizu burura?

Hitz zaila da. Niretzat, nire anaiak berak hartu zituen bere hautuak. ETAn zegoen, hori argi dago. Baina epaiketa fartsa baten biktima izan ziren bera eta Otaegi. Epaiketa justu bat izan balute bizirik egongo lirateke, amnistiarekin aske utziko baitzituzten. Garai horretan Franco hilzorian zegoen, eta Euskal Herriari eskarmentu bat eman nahi zion; hartu zituen hauek, eta hauek zulora…

Epaiketa fartsa bat izan zen. Lekukoek zioten tiroa bota zuenak 1’80 inguru neurtzen zuela, zure anaiak 1’52 inguru neurtzen zuenean. Proba balistikoak ere ez zizkieten utzi...

Azken unean amak besarkada bat eman nahi zion eta ez zioten lagatzen. Azkenean teniente batek utzi zion besarkada bat ematen. Amak kamiseta azpian dena beltzuneak ikusi zizkion, eta galdetu zion ea zer pasatu zitzaion. Eta Jonek: «Me han torturado, ama. Pero no he dado ningún nombre. Y ya sabes, ama, que van a por mí y me van a matar». Berak oso garbi zeukan.

Txikik eta Otaegik Legebiltzarraren biktima aitortza ofiziala jaso zuten. Zer suposatu zuen horrek zure familiarentzat?

Asko gara familian. Bakoitzak bere iritzia izan dezake, edo ez. Baina ondo egon zen. Ama gustura geratu zen. Aitortza bat zelako Joni egin ziotenaren inguruan, biktima bat izan zela. Ama pozik geratu zen, eta ni ere bai. Gauzak ez ziren ondo egin. Beti entzun dugu terroristak eta halako kontuak; baina, begira, aitortza bat egon zen eta zerbait egin zen, eta nik uste dut etxekoak pozik geratu ginela. Ez dakit nahikoa den ala ez, baina pozik geratu ginen.

Memoriarako geratu dira zure anaiak askatasun haizeari erreferentzia eginez idatzita utzi zituen hitzak.

Horrek esaten dit berak borroka egin zuela eta agian egun batean lortuko dugula zerbait. Independentzia? Ez dakit. Gu euskaldunak gara, hori garbi dago.