«Dokumenturik ez egoteak eragotzi egin du lurraldearen historia urrunena ezagutzea. Informazio gabezia hori zela-eta, sarritan lurralde primitibo gisa azaltzen zen Gipuzkoa, kanpoko botereek antolatua. Arkeologiari esker, gaur egun badakigu tokiko eragileek eginkizun garrantzitsua izan zutela bere bilakaera historikoan», adierazi zuten atzo egindako aurkezpenean.

1025ean lurraldearen izena lehen aldiz aipatu zen dokumentuaren milagarren urteurrena aitzakia ezin hobea da historia gogoratzeko. Izan ere, Garcia Acenariz (Ipuscuako jauna) eta Gayla senar-emazteek San Juan de la Peñari dohaintzan eman zioten Olazabalgo San Salbador eliza (Altzo), baita Tolosaldeko eta Aia-Zarauzko beste jabetza batzuk ere. Ekintza haren erregistroa dokumentu batek jaso zuen. Hain zuzen ere, idatzi hau da erakusketaren abiapuntu.

Gipuzkoako Diputazioko eta San Telmo Museoko teknikariak, Iosu Etxezarragarekin bat eginda, erakusketa prestatzen aritu dira. Mikel Alberdi izan dute aholkularia. Bidean aurkitu dute zailtasunik. «Bi aukera genituen. XI-XII. mendean zentratzea zen bat, baina ez zegoen garaiko nahikoa pieza erakusteko. Bigarrena zen azken 1.000 urteen atzerabegirakoa, baina, Gipuzkoaren historia oso aberatsa izanik, ez zegoen nahikoa leku museoan», adierazi zuen komisarioak.

Kontuak horrela, erdibideari heldu diote. «Garaia aurkeztu dugu hasieran, gaur egun dakigunetik -historiagileak oraindik aztertzen ari gara-. Eta ondoren lurraldetasuna eta erakunde politikoak hartu ditugu ardatz bezala». «Diskurtso historikoa edozeinentzat ulergarri egitea» izan du beste kezka Etxezarragak.

ANTOLAKETA

Garai hartako tokiko antolaketa sozial, ekonomiko eta politikoaren gaineko informazioa ematen duten testu, bideo eta mapekin batera apaingarri pertsonalak, armak, elementu ikonografikoak, fauna hondakina, tresnak... aurkituko ditu bisitariak. Materiala osatuz, marrazki eta mapa berriak ere egin dituzte, bisualki argiago izan dadin erakusketa.

Hiru une kronologikotan antolatzen da erakusketa, guztiak lurraldearen inguruan, mapa eta ondare balio handiko pieza arkeologiko zein historiko nabarmenak barne.

Zer izan zen Gipuzkoa hastapenetan? Zer esan nahi du ‘Gipuzkoa’ izenak? Zergatik aipatu zen lehenbiziko aldiz 1025ean? Halako galderei erantzuten saiatu dira lehen zatian.

Bigarren zatian lurraldearen eta erakundeen finkatzea ikusten da. Hainbat pieza esanguratsu kokatu dira: Idiakeztarren armarria, XV-XVI. mendekoa; XV. mendeko bonbarda ikusgarria edo Berastegiko kutxa ederra -fabrikazio eta dekorazio moduagatik berezia-, San Telmoren bildumakoak; 1379ko Batzarraren akta liburua eta “Bolloien Liburua”, Ermandadeari buruzkoa, bi hauek Gipuzkoako Artxibo Orokorrekoak. Erakusketako beste pieza azpimarragarrietako bat Jeronimo de Larrearen goi-erliebeak dira, Gipuzkoako armarriaren irudikapen mitologikoa eskaintzen dutenak.

Hirugarren zatian aldaketa garaia islatzen du erakusketak. Gipuzkoako maketa handi batek arreta ematen du. Lurraldea ikus daiteke, gaur egungo 88 herriekin eta ibai eta mendi nagusiekin. 6x 5 metroko pieza da, egurrez zizelkatua, 1951n San Telmon aurkeztua. Etorkizuneko industrialdeak, bizitegi garapenak eta komunikazio bideen trazadura berritzea, trenbideena zein autobideena finkatu ziren, 50 urtera -2000an- probintziaren ikuspegia erakusteko.